Skip to main content

Full text of "Russian Manual"

See other formats


СОХТОРИ ЗАБОНИ ТОНИКИ 
ВА УСЛУБИЁТИ ОН 




ЗАБОНИ АДАБИ 



ЛАХ.ЧАЮ ШЕВАХ.0 




ЗАБОНИ ГУРУХХОИ 

ичтимои 



ЗАБОНИ ГУФТОР 



ЗАБОНИ НАВИШТОР 



УСЛУБИЁТИ ЗАБОНИ МУОСИРИ ТОЧИК 



НАВЪХОИ ТА*ЛИЛ 

1. Тащили фонетики (овой) 

Калимаро ба хичрхр чудо кунед. 

Кридаи аз сатр ба сатр кучонданро ба ёд оваред. 

Ба болои садоноки хичре, ки баландтар талаффуз шудааст (зада 

гирифтааст), аломати як хатча (апостроф: ') кашед. 

Садонокхр устувор ё ноустувор (дарозу кутох, талаффуз 

мешаванд), зада доранд ё безада? 

Микдори овозхри калима бо харфхр баробаранд? 

2. Тахлили сохту таркиби калима 

Калимаро ба хиссахр (морфемахр) чудо кунед. 

Калимахри сохтаро ба реша, пешванд ва пасванд чудо кунед. 

Дар феълхри сохта аввал асосу бандакро, дар асоси калима реша, 

пешванд ва пасвандро чудо кунед. 

Дар калимахри мураккаб решахр, пешванд, миёнванд ва 

пасвандро чудо кунед ва мукаррар намоед, ки бо усули тобеъ 

сохта шудаанд ё пайваст. 

Дар феълхри таркибй хиссаи асосй (маънодор) ва ёвар кадом аст? 

3. Тахлили морфологи (сарфй) 

Калима (таркиб) ба кадом хиссаи нутк, тааллук, дорад? 

Хиссахри мустакил: 

И с м: Хос ё Ч.ИНС, танхр ё ч,амъ, чрндор ё бечрн, шахе ё 

гайришахс, муайян ё номуайян, моддй (зот) ё маънй? Аз ч,ихати 

сохт: содда, сохта, мураккаб ё таркибй? 

С и ф а т: Аслй ё нисбй? Дарач,аи оддй, киёсй ё олй? Аз ч,их,ати 

сохт: содда, сохта, мураккаб ё таркибй? 

Ш у м о р а: Микдорй (аслй, касрй, тахминй) ё тартибй? Аз ч,их,ати 

сохт: содда, сохта, мураккаб ё таркибй? Истифодаи нумеративхр. 

Ч о н и ш и н: Шахсй, нафсию таъкидй, саволй, ишоратй, таъинй, 

манфй, номуайянй ё муштарак? Бандакчрнишинхр. 



01дШ2ес1 Ьу 1Ие 1п1егпе1 АгсЫуе 
1П2011 



Ы\р•^/^N^N^N.а^с\^\уе.о^д/6е\а\\в/швв\апп^апиа\02в\о\ 



Банриддии Камолиддинов 




1 

У 



пп 




I > 



1ПГГ 




± 



1 

• Грамматика 

• Матн 

• Услубиёт 

Китоби дарсй барои синфи 11 
мактаби тах^силоти умумй 

Бо тавсияи Вазорати маорифи 
Цум^урии Тоцикистон чоп шудааст 



«Собириён» 
Душанбе - 2007 



ББК 74.26 Я72 
М80 



Ин китоб дар доираи Лоихди тачдиди 
сохди маориф нашр гардидааст. 



Хонандаи азиз! 

Китоб манбаи допишу маърифат аст, аз он бахравар шавед ва 

онро эхлпиёт намоед. Кушиш ба харц дих.ед, ки соли хониши оянда 

х.ам ин китоб бо намуди аслиаш дастраси додару хох,арх;оятон 

гардад ва ба онх.о низ хизмат кунад. 



Истифодаи ицоравии китоб: 



№ 


Ному насаби хонанда 


Синф 


Соли 
тах,сил 


Хрлати китоб 
(бах,ои китобдор) 


Аввали 

соли 

хониш 


Охири 

соли 

хониш 


1. 












2. 












3. 












4. 












5. 













I8ВN 978-99947-719-0-5 



М 



4306020600-114 



418(05)- 2000 
ББК 74.26 Я72 



Инф. Письмо-99 



© Б. Камолиддинов 
© «Собириён», 2007 



САРСУХАН 

Мунаккиди маъруфи рус В.Г.Белинский гуфта буд, ки ому- 
зиши грамматика хадди муайян дорад: дуруст ва бегалат баён 
кардану навиштани фикрро ёд медихад. Вале фикрро чй тарз 
бехтар ва шевотар ифода кардан мумкин аст, вазифаи грамма- 
тика нест. Ин вазифаи «синтаксиси олй», яъне услубшиносй ва 
хусни баён аст. 

Хонандагони чавон, китоби дарсие, ки хрло дар даст доред, 
хамин хадафро дунболагир аст, ки дониши дар зарфи да* сол 
андухтаи шуморо пурратар гардонад, то ки шумо бо забони 
модарй на танхо бегалат фикри худро шифохй ё хаттй ифода 
карда тавонед, балки суханони шумо пурмаъно, фасех, ва муас- 
сир бароянд. Барои ин лозим меояд, ки дар аввали китоб баъзе 
мавзуъхои асосии овошиносй (фонетика), имло, талаффузи сарех 
(орфоэпия), вожашиносй (лексикология), фразеология, ка- 
лимасозй, сарфу нахвро (морфология ва синтаксис), ки дар 
чараёни тахсили дахсолаатон аллакай омухтаед, мухтасар так- 
рор намуда, ду мавзуи нав: матн ва сохтори маъноию граммати- 
кии он ва услубиёту хусни баён муфассалтар шарх дода шавад. 

Аз тадкикоти забоншиносон маълум гардид, ки дар омузиши 
забон, хосил намудани малакаи озод баён кардани фикр ба та- 
рной хаттй ё шифохй донистани матн, тарзи сохтани он, муно- 
сибатхои маъноию грамматикии чумлахо дар дохили матн, 
воситахои мухталифи ифодаи он муносибатхо ахамияти бузург 
доштааст. Гузаштагони мо хам нозукихои илми забони модари- 
ро аз матни газалиёти Хрфиз, ашъори Мирзо Бедил ва дигар са- 
ромадони калони бадеъ омухтаанд. Ин бесабаб нест, зеро тамо- 
ми нозукихои маънои калима ва унсурхои грамматикии забон 
дар матн равшантар аён мегарданд. 

Дар китоб ба хамаи масъалахои услубшиносй дахл накарда, 
танхо дар бораи услубиёти забон, бо истилохи дигар, панч услу- 
би нутк ва хусни баён маълумот дода шудааст. Талаботи замона, 
татбики Цонуни забон низ хаминро такозо мекунад, ки забони 



давлатй дар хдма сохатой фаъолияти аъзоёни чомеа макоми 
шоистаи худро ишгол намуда, дар рушди маънавии хар фард 
хизмат намояд. 

Ба сифати мавод бехтарин намунахои забони осори бадей ва 
илмии адибону олимони гузаштаю имруза, забони нашрияхо, ки 
вазъи кунунии забонамонро инъикос мекунанд, интихоб карда 
шуданд. 

Шархи масъалахои назариро аз супориш ва тахлили матн огоз 
намудем, зеро ин усул барои осонтар дарк намудани мохияти 
масъалахои назарии илм ба хонандагон ёрй мерасонад. Азбаски 
дар матн нуктахои чолиби чанбахои гуногуни забон возехтар 
падидор мегарданд, пас аз хар матн супоришхои илова дода ме- 
шавад. ки онхо масъалахои мухталифи мавзуъхои гузаштаро хам 
дар бар гирифта, чун маводи такрор ва тахкими дониши хонан- 
дагон хизмат менамоянд. 



Ишорахо: 

^•Л- Саволхо барои такрори мавзуъхои гузашта ва нав 

1к • 41 - Саволи илова ба матни супориш 

г ^ 

• - Маълумоти асосии назарй 

к • ,л - Маълумоти иловагии назарй 

Рацамхо дар охири калима, ибора ва цумлаи супоришхо, ки шо- 
гирдон мустацилона ицро мекунанд: 

1 - Тахлили фонетики (овой) 

2 - Тахлили сохти калима 

3 - Тахлили морфологи (сарфй) 

4 - Тахлили синтаксисй (нахвй) 

5 - Тахлили лугавй ва фразеологй 

6 - Тахлили имло ва талаффузи сарех 



ТАКРОРИ МАВЗУЪ^ОИ ГУЗАШТАИ 
ЗАБОНИ ТОНИКИ 

ФОНЕТИКА (ОВОШИНОСЙ), ИМЛО ВА 
ТАЛАФФУЗИ САРЕХ, (ОРФОЭПИЯ) 

< ? 

• 1) Имло (орфография) чист? 

2) Меъёрхои (принсип^ои) асосии он кадоманд? 

3) Кадом меъёрх^ои имло дар забони адабии муосири точик мавкеи 
асосй доранд? 

4) Соли 1998 ба имлои забони тоники чй гуна тагйирот ворид карда 
шуд? 

5) Имло бо кадом со^а^ои илми забон бештар алокдманд аст? 

6) Дар навишти кадом овоз ё калимах,о бештар галат мекунед? 

I 

• Маънои лугавии вожаи арабии имло навишта пур кардан 
аст, маънои истилохии он коида^ои бегалат навиштани 
овоз^о ва калимаю таркибхост. Имлои забони адабии муоси- 
ри тоник дар заминай меъёр^ои сарфй (морфологи), овой 
(фонетики) ва анъанавй кдрор дорад. 

Меъёри сарфй талаб мекунад, ки дар навишт хиссах^ои 
(морфема^ои) калима як навъ навишта шаванд. Сифатх,ои 
бад, хуб, паст ва гайра хднгоми гуфтор дар дарачаи 
мукоисавй баттар, хуптар, пастар талаффуз, вале аз руйи 
меъёри сарфй бадтар, хубтар, пасттар навишта мешаванд. 
Хиссаи номии феъли таркибии суйиистеъмол кардан низ дар 
талаффуз суистеъмол кардан мешавад, вале навишти аввал 
меъёри имлои забони точикист. 

Меъёри овой (фонетики) мувофики тарзи талаффуз навиш- 
тани х,исса*ои (морфемах^ои) калимаро так;озо мекунад. Дар 
навишти калимах,ои иктибосии арабй, русй, байналмилалй 
талаффузи точикии калимах.0 ба инобат гирифта мешавад: 
калимаи иктибосии арабии мааттаассуф дар забони точикй 



бо пасванди калимасози -она ба тарзи мутаассифона навишта 
мешавад. 

Меъёри анъанавй такрзо мекунад, ки овозхри калима 
мутобики талаффузи кадимаашон навишта шаванд. Ин меъёр 
дар хати точикигардонидаи арабии калимахри хвеш, хвештан 
(хеш, хештан), хвостан (хостан) ва гайра риоя мешуд. 

Аён аст, ки дар забони адабии муосири точик асосан 
меъёрхри фонетики ва сарфй эътибор доранд. Дар асоси 
меъёри маъной бо харфхри калон навиштани исмхои хос, дар 
заминай меъёри нахвй бо харфи калон навиштани калимаи 
аввали чумла сурат мегирад. 

Дар ислохрти имлои забони точикй дар навишти 
калимахри иктибосии русй ва байналмилалй бо овозхри 
мутобик,и точикй иваз намудани овозхри барои забони 
точикй бегонаи ц, щ ва ы (сирк, интонатсия, чутка, Салтиков 
Шедрин) инчунин дар калимахри бегонаю худи бе аломати ь 
(чудой) навиштани калимахр (феврал, палто, А.М.Горкий, 
даре, тагйир ва гайра) дар сурати бандаки изофй гирифтани 
калимахре, ки бо овози й анчом меёбанд, навишта шудани он 
(руй-и, чой-и, туй-и, бой-и, чой-и, буй-и, обруй-и, донишчуй- 
и, чо-чой-и ва гайра), бидуни нимтире навиштани чузъхри 
калимахри мураккаби «Лубобулалбоб», «Бадоеъулвакреъ» ва 
гайра чорй карда шуд. 

То ва баъди ислохрти имло (1998): 

апрель - апрел Келдыш - Келдиш, 

лагерь - лагер Салтыков-Щедрин - Салтиков- Шедрин 

альбом -албом ящик - яшик, (куттй) 

укьёнус- укёнус щука - шука 

ошьён - ошён центнер - сентнер 

дастьёр - дастёр цемент - семент (симон) 

гирья - гиря целлофан - селофан 

пирьях - пирях цензура - сензура 

такья - такя Цицерон - Ситсерон 

афьюн - афюн цирк - сирк 

тагьир - тагйир циркул - сиркул (паргор). 



Г |1 

• Имло бештар ба овошиносй, орфоэпия (бегалат талаф- 
фуз кардани овозхрю калимахр), сарф (морфология), калима- 
созию таркиббандй алокаи кавй дошта, лугатшиносй (лекси- 
кология), маъношиносй (семасиология) ва нахвро (синтаксис- 
ро) низ сарфи назар намекунад. 

Шогирдон бештар дар имлои овозхри садоноки й ва у 
галат мекунанд. Мавридхри асосии истифодаи садоноки й 
(и-и дароз) чунинанд: 

• Дар охири решай калима: хавлй, токи, шолй, бихй, мохй, 
крзй, соки, холй, боки, ей, кй, чй, чй гуна, чй кадар ва г. 

• Пасвандхри -й, -гй иемхри маънии аломат, касбу 
машгулият, амалу хрлат месозанд: сурхй, торикй, арзонй, 
вазнинй, чавонй, дустй, зебой, шиносой, тирагй, бечорагй, 
дехдонй, муаллимй, сартарошй, раисй, даводавй, гуштингирй, 
пахтачинй, раъйдихй ва г. 

• Пасвандхри -й, -гй, -вй сифатхри нисбй месозанд: гиёхи 
кухй, лолаи даштй, девори бетонй, машгулияти синфй, кишти 
тирамохй, хуроки бегохй, айёми бачагй, вазифаи хонагй, 
чорабинихри тарбиявй ва г. 

• Бандакхри феълй ва хабарй: хонй, хонда бошй, хондй, 
хонда буди, мехондй, хохй хонд, хондагистй, хонда истодай, 
хондай, мехондай ва г. 

• Сифатхои феълии замонхри гузашта ва оянда: хондагй, 
мехондагй, хонда истодагй, хонданй ва г. 



1. Калима*ои содда, сохта ва мураккабро, ки бо садоноки й энном ёф- 
таанд, ба се сутун нависед ва шарх. дих.ед, ки онхр ба кадом х.иссаи 
нутк тааллук доранд ва чй тарз сохта шудаанд: 

Абадй, авлодй, агенты, ахолй, ацнабй, аьлочй, ахдбандй, 
бадей, бандагй, беадолатй, боинтизомй, ватанпарастй, вах- 
шигарй, гетй, генералы, гурусначашмй, дамгирй, дахонакй, 
дилгармй, дохй, заргарй, зараррасонй, изофй, инсондустй, 
китобхонй, Лайлй, мавлавй, мардонагй, махфй, маънавй, 



пекномй, нисбй, носахехй, ошуфтахолй, пари, покдоманй, 
ресандагй, самими, сарватмандй, тайёрй, умумй, хотимавй, 
хушбахтй, шанбегй, ганй, хамзистй, цахонбинй. 

2. Кадом тарзи ифода кобили кабул аст? 

Ч,устучукунй - чустучу, моторремонткунй - таъмири мо- 
тор, харидкунй - харид, бомбаборонкунй - бомбаборон, 
шеърэчодкунй - эчоди шеър, тахдиркунй - тахдир, 
табриккунй - табрик, шикояткунй - шикоят, хонавайроншавй 

- хонавайронй, хонадомодшавй - хонадомодй, аспсаворшавй 

- аспсаворй, обунашавй - обуна, фарбехшавй - фарбехй, 
ошикдлавй - ошикй, омодашавй - омодагй, истифодабарй - 
истифода, ташаккулёбй - ташаккул, анчомёбй - анчом, 
эзохдихй - эзох,: экпедитсияи чустучукунии геологи - экспе- 
дитсияи чустучуйи геологи ва г. 

I 

♦ Хдрфи «й»-ро «и»-и заданок» ё «и»-и дароз» мегуянд. 
Дар вокеъ х,ам ин овоз дар хичои охири х,иссах,ои номии нутк 
омада, задай калима мегирад ва нисбат ба садоноки хичохри 
дигари калима пуркувват ва баландтар талаффуз мегардад. 
Вале бояд дар назар дошт, ки дар чумлаи «ДоноЙ одамро 
сарбаланд, нодонЙ сархам мекунад» исмхри маънии допой ва 
подопй харфи й ифодагари задай калима буда, дар чумлаи 
«Ту, бешак, донОй (ё нодОнй)» задай калима ба садоноки 
«о»-и хичои дуюми калимахр меафтад (донОй, нодОнй), пас, 
харфи й дар хама гуна мавриддо ифодакунандаи нишонаи 
заданокй нест. 



3. Х.ар мисраи шеърро ба *иссах,ои маънодор (синтагмадо) чудо карда, 
бурро ва бо оханги эътимод ва омирона кироат кунед: 

Гар бар сари нафси худ амирй, мардй, 

Бар куру кар ар(1) нукта нагирй, мардй(4). 

Мардй набувад фитодаро пой задан, 

Гар дасти фитодае бигирй, мардй (Рудакй)(4). 



су 

• 1) Дар калимахои амирй, нагирй ва бигирй зада ба садоноки 
кадом хичои калимахр афтодааст? 

2) Дар чахор калимаи мардй мавкеи задаро муайян кунед. 

3) Калимахои амир, фитода ва таркиби нукта гирифтап ба кадом 
маънй истеъмол шудаанд? 

4) Таъбирхои касеро пой задан ва дасти касеро гирифтан чй гуна 
вохиди забонанд ва ба кадом маънохо далолат мекунанд? 

5) Ифодаи куру кар чй гуна вохиди лугавист ва чй хусусияти савтй 
дорад? 

4. Ба задай калима эътибор дода байтх,оии зеринро кироат кунед: 

Дарахти дустй(1) биншон, ки коми дил ба бор орад, 
Нихрли душманй(2) баркан, ки ранни бешумор орад(4). 
Чу мехмони хароботй, ба иззат бош бо риндон, 
Ки дарди сар каши, чоно, гарат мастй(2) хумор орад(4) 

(Хрфиз). 
Дар ин хдзрат чу муштокрн ниёз оранд, нозоранд, 
Ки бо ин дард агар дармонанд, дармонанд 

(Хрчуи Кирмонй). 

I 

• Садоноки у (вови мачдул) дар забони точ,икй кобилияти 
фонемагй (тагйир додани маънои калима) дорад: бур (асоси 
феъли буридан) - бур (ашё), куш (асоси феъли куштан) - куш 
(асоси феъли кушидан), хурд (сифат) - хурд (асоси феъли 
хурдан), сум (номи узви хдйвонот) - сум (вохиди пул) ва 
гайра. Он бештар дар мавридхри зерин кор фармуда мешавад: 

1) Пеш аз хамсадои й дар х,ичои бастаи калимахри аслан 
точикй: руй, муй, суй, куй, шуй, буй, гуй, туйгар, цуйбор, 
суханпуё, ру ба ру, му ба му: руйи зебо, муйи дароз, куйи гарибй. 

2) Пеш аз хамсадои х, дар хичохои баста ва кушодаи 
калимахри точ,икй ва иктибосй: кух, кухна, андух, анбух, 
шукух, гурух, мацрух, тухфа, мухтоц, мухтарам: кухсор, 
мацрухон, кухи баланд, анбухи дарахтон, шукуху шахомат. 



3) Пеш аз хдмсадои хал кии ъ дар калимахои иктибосии 
арабй: мавзуъ, тулуъ, шуруъ, муыпадил, муътабар, муъциза: 
мавзуи даре, тулуи офтоб. 

Бо решай чунин вожахо калимахои сохта, мураккаб ва 
таркибии зиёде сохта, дар хамаи онхр садоноки у навишта 
мешавад. Чунончи, бо калимаи муй ва руз: муйдароз, 
муйсафед, малламуй, му(й)чинак, цингиламу(й)', серму(й), 
муйлаб, бемуйлаб, муйбофй, му (й)шонакунй, му ба му; руза, 
рузона, рузгор, берузй, навруз, рузмарра, рузадор, рузбайъ, 
уарруза, Беуруз, Некруз, Гулруз, Рузигул ва г. 



5. Бо решай калима*ои ру(й), гуш, туй ва чуб калимах,ои сохта, мурак- 
каб ва таркибй созед ва онхрро бегалат хонед. 

6. Мисраъхри зеринро бурро ва бегалат кироат кунед. Хангоми хондан 

ба имлою тарзи талаффузи садоноки у ва калимахри буй - бу, муй - 
му, руй - ру, чуй - чу, куй - ну, пайи, шуйй эътибор дихед. Мазмуни 
хар байтро гуед. Шарх дихед, ки рух кадом хиссаи руй аст ва чаро 
ранги гули сурхро аз пайи (барои) вай рабудааст, феълхои бурда, 
рабуда аз нихати маъно чй каробат доранд ва бо чй максад кор 
фармуда шудаанд, вожахои мушкин ва фишондан чй маъно доранд. 

Эй аз гули сурх ранг бурдаву бу, 
Ранг аз пайи рух рабуда, бу аз пайи му. 
Гулранг(2) шавад, чу руй шуйй, хама чу, 
Мушкин(2) гардад, чу му фишонй, хама ку (Рудакй). 

су 

* А 1) Феъли рабу дан аз муродифхои гирифтан ва ситондан бо ка- 
дом тобиши маъно фарк мекунад? 

2) Нидои эй бо чй маъною вазифа омадааст? 

3) Бигуед, ки чунин матнхоро дар кадом мавриди суханварй исти- 
фода кардан мумкин аст? 

Матни зеринро кироат кунед ва бигуед, ки феълхои мачуй, 
магуй, магир ва мабуй бо кадом калимахр таносуби маъной 
доранд, суманруй, гулранг, анбарбуй тавсифоти кист ё чистанд 
ва онхр чй маънй доранд. 

10 



Дар вакти бахрр чуз лаби чуй мачуй, 

Ч,уз васфи лаби ёри суманруй(2) магуй. 

Ч,уз бодай гулранг(2) ба шабгир магир, 

Ч,уз зулфи бутони анбарбуй(2) мабуй (Махдстй). 

7. Байтной зеринро кироат кунед: 

Бикшой(1) лаби ширин(2), бозори шакар бишкан, 
Бинмой(1) рухи рангин(2), номуси камар бишкан 

(Сайфи Фаргонй). 
Шаккарсухан(2) аст ё сухангуйи(2) май аст? 
Анбарзакан(2) аст ё суманбуйи(2) май аст? 

• Сабаби осон кироат шудани ин байт дар чист? Х,ар кали- 
маи мисраи аввал бо калимаи мисраи дуюм на танх,о баро- 
барвазн, балки бештарини вожахо бо якдигар хдмкофияанд: 
бикшой - бинмой, ширин - рангин, шакар - цамар; шаккарсухан 
- анбарзацан, сухангуй - суманбуй. Чунин калимахои 
хамкрфия дар наср истифода шуда бошанд, насри мусаччаъ, 
дар назм ба кор бурда шуда бошанд, назми мусаццаь мено- 
манд. 

• Тахаллуси муаллиф нисбати зодгохи у — шах^ри Фаргона 
дорад. Азбаски калимаи фаргонагй нисбат ба фаргонй мучаз, 
суфта ва чандон осонгуй нест, аз охири калимаи Фаргона са- 
доноки а ихтисор шудааст. Мукоиса кунед: Бухороизода - 
Бухоризода. Бо максади суфтаву равон гардидани тахаллус 
го* овозе ихтисор, гохе афзуда мешавад: Марв - Борбади 
Марвазй, Исфара - Сайфи Исфарангй. 



8. Хангоми кироати шеър ба талаффузи садоноки у диктат дих,ед, 
тавсифх,ои гуйзанах ва муймиёнро шарх, ди^ед : 



Эй гуйзанах(2), сухан зи гуят гуям 
В-эй муймиён(2), зи ишки муят муям. 



11 



Гар об шавам, гузар ба чуят чуям 

В-ар сарв шавам, ба пеши руят руям(4) (Муиззй). 

9. Ба талаффуз ва навишти садоноки у эътибор дода калимах,оро так- 

рор ба такрор кироат кунед: 

Руй - ру - хушру - дуру я — абрувон, муй - му, суй - су, буй - 
бу, шуй - ту (шуст), цуй -цу (чует), гуй - гу (гуфт), рух, кух - 
кухна (кухан), шухрат, мухра - мухр, тухфа, Зухра, тухмат, 
бухтон, нух - нухдорон, мацрух, анбух, рушан (равшан), руган 
(равган), ту (шавхдр), сусан (савсан), вале пахлу, гесу, орзу, 
тарозу, бозу, чорсу, тарсу, парасту. 

• Дар таркиби калимах,ои аслан точикй, иктибосии арабй 
(бештар), руей ва байналмилалй, ки аз як ё зиёда х,ичо ибора- 
танд, хамсадо^о такрор ё шиддатнок талаффуз мешаванд. Ин 
х,одисаи овоиро ташдид ва хдмсадои такроршударо ташдид- 
нок мегуянд. Дар талаффузи калимаи иктибосии арабии дурр 
такрори хдмсадои р равшан аён намегардад, вале дурру мар- 
ворыд гуем, бо ташдид талаффуз мешавад. 

Ташдид бештар дар калимах,ои дудичой: арра, аммо, пурра, 
салла, пашша, галла, бутта, гусса, миллй, тилло, содда, маккор, 
рассом, цашшоц, царрох, лаззат, дищат, миллат, кувват, 
хуццат, парранда, муаллим, муаллиф, муваффац, мураккаб, 
муцаддас, мухаббат, мухаррир, муттахид, муддат, тааццуб, 
таассурот, табассум, ташаббус, ташаккур, таваккал, тавал- 
ло, таращи, Садриддин, Фазлиддин, Хайрулло, Неъматулло, 
хиссиёт, зиддият, заррин, хаттй, гиццак, миллион, тонна, 
грамматика, барраей, хаммиллат, хаммаслак, харруза, 
каммахсул, оббозй, хоббинй, зидди душман, хащи цалам, синну 
сол ва г. 

10. Калимах,ои зерин чй тафовути маъно доранд: дур - дурр, сир - 
сирр, ака - акка, шада - шадда, сода - содда, чака - чакка, дарав - 
даррав, хурам - хуррам, хурок - хуррок. 



12 



Калимахрро ба дафтаратон навишта, бурро, шунаво ва 
бегалат хонед: аввал, албатта, ащаллан, аллакай, аммо, галла, 
гусса, зиддият, иттилоот, иттифоц, иззат, иллат, кцсса, 
муващатан, мусаллах, муцаррар, муцаддима, муяссар, мубад- 
дал, мутахассис, муддао, муфассал, мукаммал, муваффакият, 
мутасаддй, муаррифй, муассиса, мухаддира, мушаххас, мута- 
ассифона, мухащиц, мацалла, назаррас, омма, пуркувват, та- 
шаккур, тааццубовар, тахассус, тахаллус, тамаддун, танаф- 
фус, таассурот, тааллуц, тасаввур, таваццух, тафаккур, 
террор, тилло, фавкулодда, фаррош, хащонй, хиссиёт, циддй, 
шиддат, шаффоф, химмат, якка. 

• Хдмсадои халкии ъ (айн) дар калимахри иктибосии 
арабй, ки дар натичаи истеъмоли муддати тулонй дар забони 
точикй хазм шуда «аз они худи» гардидаанд, хусусияти 
фонемагй зохир намуда, маънои вожахрро тагйир медихад. 



11. Калимадои ба тарики мувозй овардашударо бо х,ам мукоиса наму- 
да, тафовути маъноии байни он*оро мукаррар кунед: аъён - аён, 
аъзо - азо, баъд - бад, даъво - даво, манъ - ман, навъ - нав, рафъ - 
раф, цатъ - цат, раъд - рад, суръат - сурат, таъна - тана, шеър 
- шер, шуъла - шула. 

Калимахри зеринро нависед ва ба талаффузи хамсадои ъ 
риоя намуда онхоро хонед ва маънидод кунед: авзоъ, анъана, 
бадфеъл, баръакс, бараъло, вазъият, вусъат, даъват, заъф, инъ- 
икос, инъом, иртицоъ, истеъдод, истеъмол, лаьл, маърифат, 
манбаъ, масъала, масъулият, маъруза, монеъ, низоъ, объект, 
саъй, сунъй, табъ, тамаъ, таъм, таъмир, таъин, таъсир, 
таъхир, феъл, шуоъ, шуъба, цомеъ, цузъиёт, цуръат, эътимод, 
эътироф, щатъият, к,онеъ, яъне. 

12. Матнро се нафар аз забони х,икояткунанда (муаллиф) ва ду бародар 
(тавонгар, дарвеш) хонад. Нафари чахррум мундаричаи хикоятро 
накл карда, гояи асосии онро шарх.дихдц. 



13 



Ду бародар (буданд). Яке хидмати султон кардй ва дигаре 
бо зури бозу нон хурдй.(4) Боре тавонгар гуфт дарвешро, ки: 

- Чаро хидмат накунй, то аз машакдати(1) кор кардан 
бирахй?(4) 

Гуфт: 

- Ту чаро кор накунй, то аз мазаллати(1) хидмат рахрй ёбй. 
Хирадмандон гуфтаанд: «Нони худ хурдану нишастан бе* ки 
камари заррин ба хидмат бастан» (Саъдй). 

к • ; 1) Хдмчунин бигуед, ки хикоятро дар охири пурсиши аввал 
катъ кардан мумкин нест ва ин чй хусусияти матн аст. 

2) Нависанда чй тарз аз такрори калима худдорй кардааст? 

3) Таркибхри кор кардан ва хидмат кардан дар матн чй тафовути 
маъно пайдо кардаанд? 

4) Маънои вожахои султон, тавонгар, дарвеш, машащат ва мазал- 
латро шарх дихед. 

5) Калимахои рахой ва рахо аз чихати таркиби овозй чй каробат 
доранд ва чунин калимахоро чй меноманд? 

6) Феълхои рахой ёфтан аз рахо шудан чй тафовути маъной доранд? 

7) Кадом унсурхои грамматикии ин матн дар забони имрузаамон ба 
кор бурда намешаванд? 

8) Таъбирхои бо зури бозу нон хурдан ва камари заррин ба хидмат 
бастан чй маънй доранд? 

9) Сифати заррин чаро бо ду хамсадои р навишта ва бо ташдид та- 
лаффуз мешавад? 

ЛЕКСИКА 

• 1. Маънои лугавию грамматикии калима чист? 

2. Якмаъной ва сермаъной, маънои аслию мачозии калима чист? 

3. Омоним чй гуна калима аст ва он аз калимаи сермаъно чй фарк 
дорад? 

4. Пароним чй гуна калима аст ва он аз омоним ва калимаи сер- 
маъно чй фарк дорад? 

5. Чй гуна калимахоро хаммаъно, муродиф ва ё синоним меноманд? 

14 



6. Муродифхои лугави, услуби ва грамматики аз хдмдигар чи фарк 
доранд? 

7. Чй гуна калимахоро зидмаъно ё антоним меноманд ва онхо ба- 
рои таъсирбахш ифода кардани фикр чй сахм мегузоранд? 

8. Сарчашма ё манбаи пайдоиши калимахои забон чй гуна аст? 

9. Оё хамаи калимахо доираи истеъмоли васеъ доранд? 

10. Магар калимахо хам наву кухна мешаванд? 

1 1 . Лугатнигорй чист ва лугатхр чй гуна мешаванд? 

• Мачмуи овозхри садоноку хдмсадо мувофики коидахри 
маъмули хдр забон бо хдм васл шуда, хичохрро ва хичохр 
калимахоро ташкил медиханд, ки он бунёди моддии 
калимахрст, онро бо забон мегуед, бо гуш мешунавед ва на- 
виштаи онро бо чашм мебинеду мехонед. Ин чихати вожа ё 
калимаро ба пучоки чормагз монанд кунем, маънои калима 
магзи он ё мафхуми ашё, хрдиса, вокеа, аломату хусусият, 
амалу хрлати хаёти вокеист, ки дар тафаккури инсон дарк ме- 
гардад. Дар маънои лугавии калима маънои умумии ашё, 
аломат ва амал инъикос меёбад. Вакте ки дарахт мегуем, дар 
он хамаи навъхои дарахт (бах^осилу бехрсил, хурду кал он ва 
гайра) ифода меёбад. 

Калимахр маънохри лугавй ва грамматики доранд. 
Маънои лугавии калимахр дар лугатхр тафсир мешавад, аммо 
маънои грамматики нисбат ба маънои лугавй абстракт ва му- 
раккаб буда, дар дастурхр шар* дода мешавад. Масалан, ка- 
лимаи хона дар лугат маскан, истикоматгох,, иморат, чрйи 
мухра дар тахтаи шатранч тавзех, шудааст. Маънои грамма- 
тикии он исми макон, шумораи танхр, муайян, гайришахс, 
бечон, моддй, чине аст. 

Исм, сифат, шумора, чонишин, зарф ва феъл хиссахри 
мустакилмаънои нутк, пешоянду пасоянд, пайвандак, хиссача 
ва нидо *иссах,ои номустакили нутк хисоб меёбанд, чунки 
х,иссах,ои мустакили нутк х,ам маънои лугавй, хам маънои 
грамматики доранд, хиссахри номустакил танхр маънои 



15 



грамматики доранд ва маъною вазифаи грамматикии онхо 
дар чу мл а аён мегардад. 

Калимахр бо хамдигар таносуби маъной ва грамматики 
доранд. Дар байти зерин калимахри равоц (пешток, ё айвони 
хона) бо ошёна ва хона, манзар (назаргох) бо чашм таносуби 
наздики маъно ва феъли фуруд омадан бо калимаи хона тано- 
суби маъной ва грамматики дорад: ба хона фуруд о. 

Маъной лугавии фуромадан ва фуруд омадан поин омадан, 
нузул кардан, тавакдуф кардан тафсир шудааст. Маъной 
грамматикии феъли фуруд о (и) сигай амрй, замони хозира- 
оянда, шахси дуюм, шумораи танхо буда, амали мутлак, ва бе- 
воситаро ифода мекунад, феъли монда, аз лихози сохт тарки- 
бист, дар чумлаи амрй ба вазифаи хабар омадааст. 

Равоки манзари чашми ман ошёнаи туст(1), 

Карам намову(1) фуруд о(1), ки хона хонаи туст(1) 

(Хрфиз). 

Дар ин байт маъной лугавии равоц пешайвонест ба намуди 
мехроб, манзар дарича, назаргох, равоци манзари чашм 
мачозан ба маъной «мардумаки чашм» ва калимаи хона ба 
маъной икоматгох, омадааст. 



13. Матнро хама ба дафтар нависанд, ду нафар (муаллиф ва гадо) 
кироат кунанд. Сухани шоирро хамаи хонандагон гуянд. Дар охир 
яке аз ОНХ.О гоя ва ахамияти ривоятро шарх дода, дар хамин бобат 
як хикмати мардумиро дар бобати некй кардан ба ёд оварад. 

Носири Хусрав аз бозор нони гарм харид(З). Гадое ба наз- 
ди у омаду гуфт: 

- Эй саховатманд(2), чй шавад, ки ними нон ба ман дихй. 
Гуруснагй(2) ба чрнам расид. Худо ин некиатро хохад гар- 
донд(З). 

Шоир нонашро ба гадо хадя карду гуфт: 

- Бандагони гурусна тамоми умр барои дороён некй(2) ме- 
кунанд, вале Худо некий онхрро хеч намегардонад(4). Некий 
ман низ хдмин гуна бошад. 



16 



• 1) Маънои лугавию грамматикии калимахои нон, некй, гарм ва 
хадя кар дро гуед. 

2) Калимахои мустакилмаъно ва номустакили матнро аз чихати 
тааллуки сарфиашон (морфологиашон) ба сутункой алохида чудо 
карда нависед. 

3) Шарх дихед, ки калимахои саховатманд, бандагон, дороён чй ху- 
сусияти сарфии исм зохир кардаанд. 

4) Чаро калимаи банда бо пасванди -гон, доро бо -он шакли чамъ 
сохтааст? 

5) Носири Хусрав, саховатманд ва шоир чй каробати маъной доранд 
ва дар матн бо чй максад ба кор бурда шудаанд? 

6) Тарзхои ифодаи «...чй шавад, ки ними нон ба ман дихй» ва 

«. . .ними нон ба ман бидех» чй тафовути маъной доранд ва чаро 
нигоранда тарзи аввали ифодаро писандидааст? 

Таркиби лугавй 

• Бунёди хар забонро захираи лугавй ва сохти грамматики 
ташкил медихдд. Калимахр, таркибхо, ибораю чумлахои рех- 
та (вохидхри фразеологй) мафхумхои ашё, аломат, амалу 
холатро, ки дар мухити кору зиндагии инсон вучуд доранд, 
ифода мекунанд. Калимахр ганчинаи бебахои зехнии гузаш- 
тагони мост, ки бо захмат эчод намуда, дар асархои илмию 
бадей ба кор бурда, дар лугату фархангхр ба низом даровар- 
да, тафсир намуда, ба наслхри имруза ба мерос гузоштаанд. 
Кисми зиёди ин сарват калимаю истилохрти кддимаю 
имрузаи худианд. Калимахои решагй, ки мафхумхои ашё, 
шахе, адад, амал ва ишораи онхо бо чрнишинхр, аз кдбили 
модар, падар, бародар, замш, ном, хостам, дидан, навиштан, 
сафед, ду, шаш, дах, ту, он ва гайра, ки дар оилаи забонхри 
хинду аврупой низ бо андаке тагйири овоз мушохида меша- 
ванд, аз хамин кдбиланд. Чунин калимахо унсурхои аз хама 
серистеъмол, сермаъно ва дар калимасозй фаъол ба шумор 
мераванд. 



17 



Шояд дар олам чунин забоне вучуд надорад, ки аз забони 
дигар калимаю истилохотро нагирифта (иктибос накарда) 
бошад. Одатан забощои камнуфуз аз забонх,ои дар илму 
фархднг бонуфуз ва пешрафта калимах,оро иктибос мекунанд. 
Дар даврах/ш гуногуни таърихй дар натичаи робита^ои сиё- 
сию иктисодй ва фархднгй аз забонх,ои гуногуни олам кали- 
маю истилохдо ба забони точикй ворид шудаанд. Дар забони 
муосири точик калимах^ои иктибосии арабй, русй ва турки 
мавкеи бештар доранд. Калимах^ое, ки дар решааш се ё чах,ор 
хдмсадо бо як тартиб вок,еъ шудаанд, калимах,ои арабианд: 
КГБ— КиТоБ, КоТиБ; МКТБ -МаКТаБ, МуКоТиБа. Дар 
таркиби калима мавчуд будани хдмсадои валкий ъ, бо 
пасвандх,ои -ат, -ият анчом ёфтани калимах,о низ нишонах,ои 
иктибосоти арабист. Бештарини калимах,ое, ки дар забони 
тоники хдмсадох,ои такрор (ташдид) доранд, низ арабианд. 
Як микдори чунин калимах,о шакли чамъбандии солим ва 
шикастаи арабй доранд. 



14. Калимах,ои иктибосии арабиро аз руйи нишонах,ои зикршуда ба 
дафтаратон нависед. Маънои кадом калимадои арабиро ба осонй ва 
кадомеро бо мушкилй фах,мидед ва ё ба лугат мурониат кардан ло- 
зим омад? Мазмуни саволу навобро аз наср фа\мидан осон аст ё аз 
назм? 

Дарвеше(З) кавих,иммат(2) бо подшох,е(3) сох,ибшавкат(2) 
тарикаи ихтилот ва собикаи инбисот дошт. Рузе(З) аз вай 
нисбат ба худ гаронй тафарруч кард. Х,арчанд тачассус намуд, 
чуз касрати тараддуд ва бисёрии омадшуд онро сабабе на- 
ёфт(4). Доман аз ихтилоти у дарчид ва бисоти инбисот аз у 
дарнавардид. Рузе он подшохро бо вай дар мамаре(З) 
иттифоки мул окот афтод. Забон ба мулокот бикушод, ки: 

- Э дарвеш, мучиб чист, ки аз мо бибуридй ва кадам аз 
омадшуди мо даркашидй(4)? 

Гуфт: 

- Мучиб он, ки донистам, ки аз сабаби наомадан суол бех, 
ки аз чихдти омадан изгори малол(4). 



18 



Цитъа 

Ба дарвеш гуфт он тавонгар(2): «Чаро 

Ба пешам пас аз дерхр н-омадй?» 

Бигуфто: «Чаро н-омадй?» пеши ман 

Басо хуштар(З) аст аз «Чаро омадй?» (Ч,омй). 

Л у г а т: 

Ихтилот - рафтуомад; 

Инбисот - ошной; 

Тафарруч кардан - бо фаросат дарёфтан, пай бурдан; 

Тачдссус кардан - бо мулохиза дарёфтан; 

Касрат - зиёдй; 

Тараддуд — саъю кушиш, амал; 

Бисоти инбисот аз касе дарнавардидан - тарики ошноиро 

бо касе кдтъ кардан; 

Мамар - рох,. 

су 

1) Муаллиф аз кадом имконоти услубии муродифхои лугавй 
фонда бурда матлабро рангин ва дилчасп ифода кардааст? 

2) Калимаи гаронй ба кадом маънй омадааст? 

3) Калимаи шуд дар таркиби омадшуд ба кадом маънй кор фармуда 
шудааст ва он маъниро холо хам дороет? 

4) Таъбирхои «доман аз чизе дарчидан», «бисоти чизе аз касе дар- 
навардидан», «кадам аз чизе даркашидан» маънохои амалро чй 
тарз ифода кардаанд? 

15. Калимаю истилох,оти иктибосии арабй, руей ва байналмилалиро ба 
сутункой алох,идаи дафтаратон нависед ва шарх, дих,ед, ки онх,о ба 
кадом крнуну кридах,ои забони тоники мутобик. шудаанд. 

- Касалихри дил ва рагхои хунгузарро(2) мо, табибон, мух- 
тасар касалихои ишемй(2) меномем, - сухан сар кард Зардод- 
хон. - Аз ин мавзуъ ба донишчуён(2) даххо соат лексия хонда 
мешавад... Дар амалияи тиб акидае хукмрон аст, ки бемории 
дил ва рагхои хун окибати тагйироти физиологист(2), яъне 
дигаргунихои соф биологй(2) ва кимёвист(2), ки дар чисми 



19 



одам ба амал меояд. Дар таркиби хун холестерин ном моддае 
пайдо мешавад... (Ф.М.); 

Баъди якчанд хафта аз район ба хавлии Шарофатхола як 
технику панч-шаш нафар гилкорону наччорон омаданд. Онхр 
чанд мошин чубу тахта ва хишту семент оварданду якбора ба 
кор сар карданд. Техник, чавони бисту хафт-бисту хашт- 
солаи(2) крматбаланди(2) логарандом(2), бо талабу исрори 
Махмудбой(2) накшаи иморатро ба вай нишон дод (А. А.). 

г> 

1) Ин матнхо кадом сохахои хаёти чомеаро инъикос мекунанд, 
дар онхо чй гуна унсурхои лугавй истифода шудаанд? Калимахои 
иктибосии онхо аз хамдигар чй фарк доранд? 

2) Кадом калима ё истилоххр бе зарурат иктибос шудаанд ва 
онхоро бо кадом калимахои точикй иваз кардан мумкин аст? 

3) Калимахои табиб, техник, гилкор, наццор чй гуна унсури 
лугавианд ва онхо бо кадом калимаю истилохоти матнхо таносу- 
би маъной доранд? 

4) Муродифхои лугавии касалй ва беморй, тагйирот ва дигаргунихо 
бо чй максад истифода шудаанд? 

Сермаъной 

I 

• Калимахо якмаъно ва сермаъно мешаванд. Забон ба хар 
ду хам эхтиёч дорад. Калимахои якмаъно кобилияти дакда 
ифода кардани мафхум доранд. Онхо дар тадкдаи масъалахои 
нозуки илмй ба кор меоянд. Истилох (термин) хамин гуна ун- 
сури лугавии забон аст. Калимахои решагии серистеъмоли 
забон ба сермаъной майл доранд. Сар, даст, дил, цон, дидан, 
паст, баланд, гирифтан, хондан, задан барин вожахои забони 
точикй аз хамин кабил вохидхои лугавианд: 

Сари савдои ту андар сари мо мегардад, 

Бин, ки андар сари шурида чихо мегардад (Хрфиз). 



20 



Дилаш тангу дахан тангу миён танг, 
Зи дилтангй шуда бар вай чахон танг 

(Фахриддини Гургонй). 

Раёсат ба дасти касоне хатост, 

Ки аз дасташон дастхо бар худост (Саъдй). 

Калимахои сар, танг ва хондан дар фарханг ба чандин 
маъно тафсир шудаанд. Дар байти аввал «Сари савдои ту ан- 
дар сари мо мегардад» ба маънои «фикру хаёли мо хамеша 
побанди мочарои ишки туст» ва «сари шурида» ба маънои 
«сари аз дарди нищ ба шур омада», дар байти дуюм дахони 
танг - дахони хурд, дили танг, дилтангй - ошуфтагй, миёни 
танг - миёни борик, ва касе тангй карданы цахон ба маънои 
ба азоби рухй гирифтор шудан омадааст. Сифати танг дар 
дахони танг ба маънои аслй, дар дили танг ба маънои мачозй 
омадааст. Дар матни охирин калимаи даст дар мисраи аввал 
ба маънои инон, ихтиёр, тасарруф, дар мисраи дуюм ба 
маънохои тарики хукмронй, чабру зулм ва ба дод омадани 
мардуми чабрдида далолат мекунад. 

Сермаъноии вожахо як навъи санъати маънавй - тачнис 
буда, тасвир ва баёни фикрро дар асари бадей, ба хусус, дар 
назм хушобуранг ва чозибанок мегардонад. 



16. Аз фархангхр фоида бурда хатти шарх. дих.ед, ки калимаи сэр дар 
иборахри зерин ба кадом маъно омадааст? 

Сари кух, сари рох, сари замин, сари чуй, сари шамшер, 
сари сузан, сари хок, сари хирман, сари му, сари хум, сар за- 
дан, сар хам кардан (накардан), сар тофтан, сар фуруд овар- 
дан, сари ёрй доштан (надоштан) бо касе, сар хурдан, сар бар 
осмон судан, ба сар давидан. 

17. Феълхо калимахои асили кадима ва сермаънои форсй-точикианд? 
Шумо чанд маънои феъли «хондан»-ро медонед? Ин вожа дар 
матнхои зерин ба кадом маънохр омадааст? 



21 



Ошикон дарди туро давлати афзун хонанд, 
Мехдати ишк,и туро бахти хумоюн хонанд (4) . 
Халк; хонанд мах, аз содагй(б) ин руй ачаб, 
Варакеро, ки бар у хат набувад, чун хонанд? (Камол). 

Нависандаи(З) номаро пеш хонд, 

Бифармуд, то нома бар вай бихонд(4) (Фирдавсй). 

9 

• 1 ) Калимах,ои варац, хат, нома ва нависанда бо кадом маънои 
феъли хондам алокаи наздики маъной доранд? 

2) Калимаи мехнат ба кадом маъно омадааст? 

3) Бахти хумоюн чй гуна бахт аст? 

18. Феъли ёзидан дар матни зерин бо кадом маъно омадааст ва муал- 
лиф онро бо чй максад кор фармудааст? 

Харчанд зани калон ин нигох,и палончи худро ва маънии 
онро фах,мида бошад хдм, худро ба нодонй зада, наботчой- 
ро(2) гардон-гардон карда, дар ду пиёла кашид, яке аз он 
пиёлах,оро ба пеши Соро ва дигарашро ба пеши палончаш 
гузошт(4). 

- Ман наботчой намехурам, - гуфт зани хурдй оташино- 
на(2). - Ба келин додан гиред! Наботро амакашон барои он 
кас фиристодаанд! 

- Хуб, шумо намехурда бошед, ман мехурам... Амакаш аз 
барои келин фиристода бошанд хдм, «аз давлати шолй кур- 
мак об мехурад» гуфтагй гапх,о хдст(4). 

- Лекин ман шумо барин курмак нестам, ман биринчу(1) 
биринчи миёнколй барин ёзида рафта истодаам, - гуфт зани 
хурдй... 

- Бохабар бошед, ки ёзида-ёзида ланч шуда наравед, - гуфт 
зани калон бо охднге, ки гуё аз оташинии(2) палончаш завк, 
мегирифта бошад (С.А.). 



22 



г 9'" 

• 1) Дар чумлаи «Наботро амакашон барои он кас фиристода- 
анд!» фикр бо кадом тобиши маънй ифода ёфтааст? 

2) Феъли «ланч шудан» чй маъно дорад ва он таркиб хоси забони 
гуфтугу аст ё забони адабии китобй? 

3) Чаро дар чумлахри боло чонишинхои шахсии ман ва шуморо их- 
тисор кардан мумкин нест? 

19. Матнхои зеринро ба дафтар навишта, мулохиза кунед, ки калимахри 
сар, х,амсар, хрмсарй ба кадом маъно омадаанд? Мазмуни байтхоро 
гуед. 

1. Сар ба болинам(З) зи дарди хдчр наздик омадаст(1), 
К-а сари болини ман шарманда бархезад табиб (Х,илолй). 

2. Дорам он сар, ки сар андар сари кори ту кунам, 
Бо мани дилшуда хдрчанд саре нест туро(4). 

3. Ба сари зулфи дарозаш на дили шайдо рафт, 

Чрну сар низ хдма дар сари ин савдо рафт(4) (Камол). 

4. Домони ту, эй бути ситамгар(2), 
Сар медихдму намедихдм сар. 

5. Хамсаре(2) ёфтам, ки ^амсари у 

Нест кас дар диёру кишвари у (4) (Низомй). 

6. Аммо Х,амроххавбоз(2) хануз х,ам намечунбид ва сари 
хамшудаашро(З) аз сари синааш намебардошт(4); Чорсад на- 
фар... ба дасти гумоштагони Рахлмхон афтода, кушта шуданд 
ва сарони онх,о хдм ба сари калламанора баромад(4); ...бо 
Арбобкамол(б) дар давлат, сарват ва эътибор щмсарй(2) 
дошт (С.А.). 



23 



• 1) Дар байти аввал кадом калимахо бо хамдигар алокди 
маъноии наздик ё, ба истилох, «таносуби маъной» доранд? 

2) Дар хдмон байт чаро калимаи «болин»-ро бо «болишт» иваз кар- 
дан мумкин нест? 

3) Калимаи сар бо кадом вожахо таносуби маъной дорад? 

Омоним (х,амгуна) 

• Калимах,ои сермаъно ба омонимх,о шабохдт доранд. 
Фарк, танх,о дар ин ноет, ки байни маънох,ои гуногуни 
калимах,ои сермаъно аз чихдти монандии зохирии ашёю ало- 
мат ё амал ва ё аз лих,ози вазифа робитаи маъной вучуд дорад, 
вале омонимх,о калимах,ои тамоман гуногунанд, бо якдигар 
алокдмандии маъной надоранд ё як вактх,о дошта бошанд 
хдм, х,оло он тамоман ноаён гардидааст. Калимах,ои решагии 
точикии бар ба маънох,ои феъли фармоиш, пешоянди аслй, 
исми косили дарахт, ченаки сатх,, огуш, инчунин дар таркиби 
ба^ру бари арабй бо маъной хушкй, калимаи байналмилалии 
бар ба маъной як навъи тарабхона омоним шудаанд. 

Омонимх,о мисли калимах^ои сермаъно дар услубх,ои бадей, 
рузноманигорй ва муошират хдмчун воситаи тасвири бадей - 
санъати тачнис истифода мешаванд: 

1 . Фарк аст миёни он, ки ёраш дар бар 

Бо он, ки ду чашми интизораш бар дар (Саъдй). 

2. Карор аз дили ман рабуд он ныгор 
Бад-он анбарин турраи бекарор. 
Ныгор аст рухсораи ман ба хун 

Зи хдчрони рухсораи он ныгор (Рудакй). 

3. Ман ки имруз хдлоки дами чонбахши туям, 

Дами Исо чй кунам, чун дами ту ин дам нест (Хрфиз). 

Дар байти Саъдй омоними пешоянди дар ва исми бар (назд, 
огуш) ва пешоянди бар ва исми дар (даромадгох,и хона) - 



24 



омонимхри лугавию грамматики, дар мисраъхри Рудакй 
омонимхои лугавии нигор (маъшукд ва рангин), дар байти 
Хрфиз омонимхри лугавии дами чонбахш (висоли ёр), дами 
Исо (нафаси зиндакунандаи Исо пайгомбар), дами ту (висоли 
ёр), ин дам (хрло, ин замой) омадааст. 



20. Бо маънох.ои гуногуни калимахри хор, боз, банд, бор, ток, чанг, газ, 
сахт, шаст ибора ё нумла созед ва сарчашмаи пайдоиши 
омонимхрро гуед. Аз фархангхо истифода бурда тафовути маъноии 

омонимхрро шарх, дих,ед. 

• Омонимхр дар гуфтор хамгуна шаванд, овозй (омофон), 
дар навиштор хдмгуна шаванд, навишторй (омограф) мено- 
манд: 

Имруз шохи анчумани дилбарон якест, 

Д ил барон агар хазор бувад, дил бар он якест. 

Добили ин гуфтахр шав гушвор, 
То ки аз зар созамат гушвор. 

Хднгоми кйроати байти аввал исми дилбарон бо таркиби 
дил бар он якгуна ба гуш мерасад. Дар байти дуюм ду калимаи 
гушвор дар навишт якгуна, вале аз лихрзи чойи задай калима 
аз хдмдигар фарк мекунанд: дар калимаи гушвор (гуш барин) 
задай хичои охирин ноаёнтар, вале дар калимаи гушвор (ас- 
боби зебу зинат) хеле равшан эхсос мешавад. 

21. Матнх,ои зеринро навишта, бурро ва шунаво хонда, гуед, ки кадом 
навъхри омонимхр истифода шудаанд: 

1 . Тори зулфатро чудо машшота гар аз шона кард, 
Дасти он машшота мебояд чудо аз шона кард(4) 

(Хусрави Дехлавй). 

2. Макун рахм бар мардуми бисёрхор(2), 
Ки бисёрхор(2) аст бисер хор(4) (Саъдй). 



25 



3. Хуршед, ки нури дидаи офок аст, 

То банда нашуд пеши ту, тобанда нашуд(4). 

4. Гулнор бадехагуйиро(2) ба рохи цигар гардонданй(З) 
шуда гуфт: 

- Ёдгор, ту «Шохдухтар»-ро медонй? 

- Х,о, шохдухтарро ман надонам, боз кй медонад? 

- Донй, гуй! 

- Шохдухтар(2) худи ту-дия! (С.А.). 

Вожатой наздикталаффуз (паронимх,о) 

• А Сабаб чй бошад, ки баъзе мактабиён номи чунин 
кишвархо, мисли Шветсия ва Шветсария, Австрия ва Авст- 
ралия, хатто Арктикаро бо Антрактида омехта мекунанд? 
Баъзан калонсолон хам ба чрйи буурони щтисодй буруони 
щтисодй мегуянд. Хрл он ки маънои истилохи буурон ба русй 
«кризис» ва бурбон «далел» мешавад. Сабаб ин аст, ки он 
калимахри чуфт аз чихати таркиби овозиашон ба якдигар хе- 
ле наздиканд. Чунин калимахо дар забоншиносии умумй, 
хамреша бошанд (ба мисли давр - давра, замом - замона, сарф 
- сарфа, цувва - кувват, байн - мобайн ва г.), пароним (юнонии 
рага «наздики» ва опута «ном» ё наздикном), гуногунреша 
бошанд (монанди сурат - суръат, нукта - нуцта, зарар - зиён, 
набз - назм ва г.), паронимаз (юнонии рага «наздики» ва 
опота/о «меномам») ном бурдаанд. Дар забоншиносии точик 
Т.Зехнй чунин калимахрро наздикталаффуз номидааст: 

Табиб дасти худро ба тарафи саройбон дароз карда: 
«Канй, дастатонро дихед, <шаз;и»-атонро бинам» - гуфт 
(С. А.); Дар хамон чр ду пояшро дароз карда ба руйи хок ни- 
шаст ва хамчун кудак ба гиря сар кард. Хунгиданк у аз 
уангиданк хутукча хеч, монданй надошт (Х,.К.). Инак, як суру- 
ди дигарро дар ичрои хофизи дустдоштаатон ба самти шумо 
мерасонем (Радио). 



26 



Дар мисоли аввал нависанда аз забони табиб ба чойи ка- 
лимаи набз дар нохунак назмро оварда, ба нодонии табиб 
ишорае кардааст. Дар мисоли дуюм гиряи бадмастро 
хачвомез бо хднгидани хутук киёс намудааст. Дар мисоли се- 
юм гуяндаи радио зохиран тафовути калимахои арабии самъ- 
ро аз самт намедонистааст. 

Надонистани тафовути маъноии калимахои наздикталаф- 
фуз боиси галатхои дагали лугавй мегардад. Чунин галатхо 
на танхр дар корхри хаттии хонандагон, балки дар забони 
матбуоти имруза хам мушохида мешаванд: 

Барои цаноатманд намудани талаботи зиёд ба тарчумонхр 
дар бисер мамлакатхо мактабхо таъсис дода шудаанд; 
Саволхри оддии писарак гувохи он буданд, ки дар бораи 
компютер таассуроти кучак доранд; Агар дар харидории ма- 
соили палав ба гуфтахои мо риоя кунед, ошатон хам арзону 
хам табъи дил хохад шуд. 

Рузноманигор фарки маъноии цонеъ намудан, тасаввурот 
ва масолехро аз цаноатманд намудан, тасаввурот ва масоил 
(шакли чамъи шикастаи арабии масъала) надонистааст. Ило- 
ва бар ин, ба чойи сифати кучак калимахои маъмули точикии 
кам, андак, ночиз ва ба чойи харыдорй вожаи харид ё харидан- 
ро истифода кунем, матлаб сахехтар ифода меёбад. 

22. Калимахои наздикталаффузи зерин чй маъно доранд? Бо х,ар кадо- 
ми он*о ибора ё чумла созед ва тафовути маъноии онх,оро шар^ 
ди^ед: 

Ризо - розй, рустан - растан (рустанй - растанй), сукут - 
субут, фуру гирифтан - фаро гирифтан, кувва - кувват, муло- 
им - мулоимат, химоя - химоят. 

23. Кадом шакли калима дуруст аст? Онро ба дафтар нависед ва барои 
асоснок будани дурустии интихоби худ ба лугатхо мурониат намуда 
собит кунед. 

Мусбй ё мусбат, зарурат ё зарурият, фарк, ё фаркцят, ха- 
тогй ё хато, хайратомез ё хайратангез, пандомуз ё пандангез] 



27 



24. Аз матнх,ои зерин калимах,ои наздикталаффузро ёфта, ба дафтар 
нависед ва хаттй шарх, дих,ед, ки аз хамдигар чй тафовути овозй до- 
ранд ва онх,о дар матнх,о бо кадом максад кор фармуда шудаанд. 

1. Ишку ашк пинхон намемонад; 2. Мард барои ном меми- 
рад, номард барои нон(4); 3. Дар пеши бача «хдвлй»(1) нагуй 
ки, «халво» мешунавад; 4. - Аз дасти мехдаткашони ситамди- 
да(3), ки ба даст ярок, гирифтаанд, сари худро саломат шриф- 
та гурехтан хам барои амир як зафар аст: хдрчанд чахонгир 
нашавад хам, дар хоки бегонагон дар ба дар гашта 
«чахонгард» мешавад(4) (С. А.). 

5. Хостам осуда ба кунче бинишинам, 
Ногах, болои ту барангехт(2) балоро (Сайидо). 



Синонимх,о (муродифх,о) 

• 1 ) Синоним (муродиф) чист? 

2) Чй гуна вохидхри забон муродиф мешаванд? 

3) Чй гуна калима ва таркибхоро муродифи лугавй меноманд? 

4) Муродифхои лугавй калимахри баробармаъноанд ё тафовуте хам 
доранд? 

5) Муродифхои маъной ва услубй чй гуна силсилаи калимахои 
хаммаъноанд? 

6) Чй гуна муродифхои лугавиро матнй мешуморанд? 

7) Муродифхои лугавй аз вариантхо ё каринахо чй фарк доранд? 

8) Муродифхои лугавй чй хусусияти услубй доранд? 

25. Матнро ба аломатхри ист риоя намуда, бурро ва бегалат кироат ку- 
нед, калимахои ^аммаъноро (муродиф ё синонимро) ёбед ва шарх 
ди^ед, ки он*о аз ^амдигар чй тафовути маъной ё услубй доранд? 

Шумо гумон накунед, ки ин чуйборхо чуйхои калон ва 
обхояшон гурришдори галтон бошанд(4). Не(4). Мо аз тангии 
иборат ба ин ном ёд кардем, вагарна пахнобе буд, кадаш аз 
комати сабза ва себаргахои(2) навхезе(2), ки дар рохи 



28 



хдракати у руйида буданд, баландй надошт ва садои 
хдракаташ аз овози чунбиши(2) зангулаи симини(2) сари зул- 
фи симбарони(2) нозукхироми(2) точик тафовуте намекард(4) 
(С.А.). 

о 

1) Дар ин матн шумо - кихо ва мо кист? Ин тарзи огоз намуда- 
ни тасвир бо кадом гарази услубй вокеъ гардидааст? 

2) Дар ибораи тангии иборат кадом калима бо маънои аслй ва ка- 
дом калима мачозан кор фармуда шудааст? 

3) Калима^ои цуйбор, цуйхо ва пахнобро муродифи лугавй шумори- 
дан мумкин аст магар? 

4) Дар ифоддхои сабза ва себарга, зангулаи симини сари зулфи симба- 
рони нозукхиром чй имкони муассири савтй истифода шудааст? 

■ 

• Синонимхо (юнонии зупопутоз хамномхо) чунин 
калимахоянд, ки ба як хиссаи нутк тааллук дошта, маънои (ё 
яке аз маънохои) лугавиашон комилан бо хамдигар мувофик 
меояд ва ё бо тобишхои маънои лугавй ва обуранги услубиа- 
шон аз хамдигар фарк мекунанд. Муродифхои назмшиносй ва 
поэтика, математика ва риёзиёт (риё'зй), изофат ва бандаки 
изофй, хамеша ва доимо истилох ва калимахои баробармаъно- 
янд ва дар забон бо маънои муштарак ба андозаи баробар ба 
кор бурда мешаванд. Ин хддисаро бештар дар истилохоти 
илмй мушохида мекунем: духтур - пизишк, зоотехник - вете- 
ринар - молдухтур. 

Дар услубшиносй чихатхои фаркноки муродифхо 
мухимтаранд: 

1 . Муродифхо бо тобишхои маъно аз хамдигар фарк меку- 
нанд, бинобар ин дар хама гуна мавридхо якдигарро иваз 
карда наметавонанд: Ман дар дили худ гуфтам, ки: «Ман ин 
тангаро аз дасти ин аблах хохам ситонд» (Восифй). Феъли 
ситондан аз гирифтан ва рабудан бо тобиши бо зурй гириф- 
тан фарк мекунад. Дар силсилаи муродифхои овоз, садо ва 
бонг калимаи охирин овози баланд ва пурхайбатро ифода ме- 

29 



кунад. Калимаи овоз ба чонзодхо ва садо ба чисмхои бечон 
нисбат дорад. 

2. Дар муродифхои лугавй на танхо мафхумхои ашё, ало- 
мат ва амалу холат, балки бахои мусбат ё манфие хам ифода 
меёбад, ки онро сарбории маънои хиссй ё обуранги миссии 
мусбат ё манфии вожахо меноманд. Аз ин чихат дар силсилаи 
муродифхои лугавй як калима мафхумро холисона, вале му- 
родифи дигари он гаразнок ифода мекунад. Масалан, кали- 
маи цанг амалро муътадил, набард бо обуранги хиссии мусбат, 
пой мафхуми узви баданро муътадил, линг бо обуранги хиссии 
манфй ифода мекунад. Дар сурати ба назар нагирифтани чу- 
нин сарбории маънои калимахо галати услубй, яъне бемавкеъ 
кор фармудани унсурхои лугавй руй медихад: Як чавони тах- 
минан бистсола... чашмонаш дурахшон, лекин андешаманд, 
пешонааш фарох, лекин пурчин, рухсорааш чун себи сурх то- 
бой, лекин гамгин, ки аз башарааш андешамандй намоён буд, 
ба хаёл фуру рафта дар гушае аз бошишгохи мардум дуртар 
менишаст (С.А.). Дар ин матн аз силсилаи муродифх,ои руй 
калимах,ои рухсора ва башара ба як шахе нисбат дода шуда- 
аст. Калимаи рухсора обуранги мусбат, вале вожаи башара 
тобиши манфй дорад. Истеъмоли калимаи башара галати ус- 
лубист. 

3. Х,ама гуна муродифх,ои лугавй хдм дар забони гуфтугу, 
х,ам дар забони хаттй ё китобй ва дар услубхои гуногуни нутк. 
(расмй, илмй, бадей, рузноманигорй ва муошират) яксон кор 
фармуда намешаванд. Дар силсилаи муродифхои мактуб, но- 
ма ва хат; хуб, бех ва нагз калимах,ои нома ва бех дар забони 
адабии китобй маъмул бошанд, калимах,ои хат ва нагз дар 
гуфтугу йи омиёна, калимахои мактуб ва хуб дар хдр ду мав- 
рид х,ам мустаъмаланд, бинобар ин калимахои аввалро обу- 
ранги услубии хаттй ё адабии китобй ва гуфтугуй дорад, 
мегуянд, вале калимахои охиринро умумиистеъмол меноманд. 
Дар матни илмии зерин калимаи гуфтугуйии нагз бемавкеъ 
истеъмол шудааст: Ба хдр як калима ё истилохи точикй дар 
тарчума эквиваленти нагзи укриниаш дода шудааст 

30 



(Мачалла). Ба чойи эквивалент калимаи муодил ва ба чойи 
нагз калимаи мувофщ ё созгорро кор фармудан л озим буд. 

4. Муродифхои лугавй аз чихдти доираи маъно, дарачаи 
истеъмол, таносуби маъноию грамматикиашон, ки бо калима- 
хои дигар доранд, низ фарк, мекунанд. Доираи маънои кали- 
маи руй назар ба рух ва рухсора, калимаи цад нисбат ба 
муродифхои дигараш цомат ва боло хеле васеъ аст, бинобар 
ин бо микдори зиёди калимахр алокаманд шуда, таносуби 
маъной пайдо карда метавонад. Баландии хама гуна 
чисмхоро цад гуфтан мумкин аст: цади одам, цади девор, цади 
сафедор, цади об ва гайра, вале калимахри цомат ва болоро 
танхо ба кади баланду мавзуни чавон ё шахси муътабар нис- 
бат додан мумкин аст. Варианта болишт назар ба болин дои- 
раи васеътари таносуби маъной дорад. «У дигар аз болишти 
беморй сар набардошт» гуем, галат мешавад, зеро бо калимаи 
беморй танхо калимаи болин таносуби наздики маъно дорад: 

Бар сари болин табиб аз гиряи ман зор шуд, 

Аз барои сихдати ман омаду бемор шуд (Х,илолй). 

Дар ин байт калимаи болин бо калимахои сар, табиб, 
сихат ва бемор таносуби наздик ва бо калимахои гиря ва зор 
шуд таносуби дури маъно дорад. 

Феълхри дидан, нигаристан, нигох кардан ба як маънои 
умумй далолат кунанд хам, аз лихрзи имконоти грамматикии 
васлшавй бо калимахри дигар фарк мекунанд: феъли дидан 
мафъули (объекти) бевосита (чиро ё киро?) феъли нигох кардан 
мафъули бавосита (ба чй ё ба ки!) кабул мекунад. 



26. Муродифх,ои хабар, мужда, навид ва пайгом бо кадом тобиши 
маъно аз х,амдигар фарк мекунанд? Чаро шоир дар ин байт хабари 
омад-омади фасли бахррро мужда гуфтааст, вале ба бум вогузош- 
тани хабари нохушро вониб донистааст? Бо муродифхри мазкур 
шумо хам чумлахр созед. 



Булбуло, муждаи бахор биёр, 
Хабари бад ба бум боз гузор (Саъдй). 



31 



1) Чаро ифодаи «бад ба бум» мисли «бахор биёр... гузор» осон 
ва суфта талаффуз намешавад? 
2) Чаро дар ин байт баъд аз калимаи булбуло ва дар охири мисраи 
якум аломати вергул гузошта шудааст? 

• Дар ии байт калимахри мужда ва хабар муродифанд. 
Онхо тафовути маъной ва услубй доранд: доираи истеъмоли 
мужда махдуд буда, дар забони адабии китобй ба кор бурда 
мешавад ва хоси услубй баланд ё малехи (орифонаи) баён аст. 
Доираи истеъмоли хабар васеъ аст, дар забони гуфтугу ва 
хаттй баробар кор фармуда мешавад, бинобар ин вожаи уму- 
миистеъмол ба шумор меравад. Калимахри булбул, бахор, би- 
ёр, бад, бум, боз гузор низ аз хдмин кдбиланд. Дар манзари 
(фони) онхо калимаи мужда бо обуранги тару тоза ва гуворо 
фарк мекунад, яъне хусусияти услубй ва ё обуранги услубии 
забони китобй (хаттй) зох,ир мекунад. Хдмин гуна маънохои 
услубии вохидхои мухталифи забон мавзуи бахри 
услубшиносй аст. 

27. Муродифхои лугавй аз хамдигар чй тафовути маъной ё услубй до- 
ранд? 

Чагим - дида - айн - наргис - цоду, зуд - тез - даррав, 
касалихои гузаранда - беморихои сирояткунанда, муйсафед - 
пиракй, гузоштан - мондан - ниходан, гуфтан - баён кардан - 
иброз доштан - кисса кардан - хикоят кардан - нацл кардан, 
ангушт - чилик - лелак, серноз - нозпарвар - инчик, цабул кар- 
дан -пазируфтан. 

28. Матни зеринро ба дафтар нависед ва ба зери муродиф*о хат кашед 
ва хаттй эзох. дихед, ки чй гуна вохидхои забон хаммаъно шудаанд 
ва чаро ба чрйи якдигар кор фармудани онхо на хамеша имконпазир 
аст? Дар ин матн сухан дар бораи гирифтани мох меравад, ки 
Ахмади Дониш пешгуйй карда буд. 

Ахмади Дониш бодиккдт он ракамхоро аз назар гузаронид. 
Гохр ба соат нигох. карда, баъд аз он ба осмони соф, ки дар 



32 



вай мохд пурра нур мепошид, чашм духт. Як вакт забонаш 
гирифта-гирифта: «Ба-ба осмон ни-нигаред» - гуфт у. Х,ама ба 
осмон нигаристанд. 

29. Цумлахои зеринро бодиккат хонед ва мувофики мазмуни матнхо ба 
чойи сенукта аз силсилаи муродифоти калимаю вохидхри фарзео- 
логии дидан, чашм духтан ва гайра таъбири мувофикро гузоред. 

1. Зарафшонро пеш аз ин ман бисер... ва манзарахри онро 
дар Самарканд, дар Миёнколот, дар дех.аи Соктаре...; 2. 
Мухаббат камсавод буд, харчанд ба руйи когаз..., хонда на- 
тавонист; 3. Ман ба тарафи торикии шаб, ба тарафи даре ва 
кухсори сар ба фалак кашида... сахифахри сиёхи таърихро аз 
хаёл мегузаронидам; 4. Чдвон аз асп фуромада, ба атрофаш 
эхтиёткорона...; 5. Гуё дар умраш аввалин бор..., (маро, ба 
ман, аз ман)...; 6. Чупон дар баландй хомуш истода (маргзор- 
ро, ба маргзор, аз маргзор)...; 7. Кампир саросемавор (гируду 
атрофи хавлиашро, ба гирду атрофи хавлиаш)..., лекин ч,ойи 
муносиби пинхонкунй наёфт. 



30. Аз силсилаи муродифх.о калимах,ои мувофикро интихоб карда, 
чумлахрро ба дафтар нависед ва шарх, дихед, ки чаро махз хамин 
калимаро интихоб намудед. 

1. Соатхои дароз аз пайи трактору комбайнхо тохта на 
хастагиро (мефах;миду, медонисту) на гуруснагиро. 2. Охуро 
аз сайёд ба дираме бихарид ва (бирауонид, рауо кард) ва гуфт: 
«Он ки бегунохеро аз куштан (бирауонад, ра%о кунад), харгиз 
бегунох. кушта нашавад. 3. Саворон дар талоши гелос шоху 
навдахои онро мешикастанд ва аз дасти якдигар (мегириф- 
танд, меситонданд, мерабуданд). 4. Араки шур аз чабин бо 
гушаи чашм ва кунчи лабонаш (мечакид, мерехт, метаровид, 
мешорид). 5. Х,ама мегуфтанд, ки обу хавои дараи Варзоб 
губори дилро (тоза мекунад, мебарорад) ва занги дилро (тоза 
мекунад, мезудояд) . 

31 . Муродифхои лугавй дар матнхри зерин бо чй максад кор фармуда 
шудаанд? 



33 



1 . Ноне, ки факир мебахшад, хдзор нон арзиш дорад, ноне, 
ки доро медихад, беш аз як нон намеарзад (Х,ичозй). 2. Лекин 
ин гуна сангхо ба сабаби боронной бахорй покиза ва мусаффо 
шуда буданд. 3. Х,арчанд ман аз Бухоро рафта, тахсил карда- 
нам умеди худро канда бошам хам, дар он миён вокеае рун 
дод, ки барон Бухоро рафта хондангм имкон пайдо шуд. 4. 
Одина ягон-ягон рамаро аз назар гузаронда, дид, ки як буз бо 
як гусфанд дар миён нест (С.А.). 

г ^ 

1 ) Дар матни аввал феълхои арзиш дорад ва меарзад чй гуна 
вохиди забонанд, аз кадом чихат муродиф ва бо чй максад исти- 
фода шудаанд? 
2) Дар чумлаи чорум аз назар гузаронид ва дид чй гуна вохиди забо- 
нанд ва бо хамдигар чй муносибати маъной доранд? 

I 

• Дар хама забонхои олам аз такрору забонзада шудани 
калима хазар мекунанд. Такрор аслан ду навъ мешавад: так- 
рори унсурхои лугавию грамматики (калимахои мустакил- 
маъно ва номустакдл), такрори маъно. Дар такрори лугавй як 
калима, таркиб ё ибора дар як чумла чанд маротиба такрор 
мешавад. Чунин такрор бо ягон гарази услубй вокеъ шуда 
бошад, такрори дуруст ва бамавкеъ, бе зарурат вокеъ шуда 
бошад, такрори нодуруст ё бемавкеъ мешавад. 

Такрори маънй он аст, ки калима ё таркибхои гуногуни 
хаммаъно ё наздикмаъно дар чумла омада, ба мазмуни чумла 
чизе зам намекунанд ва аз партофтани яке аз он калима ё 
таркибхо мундаричди чумла осеб намебинад, баръакс, чумла 
кутох, гуфтану фахмидан осон мегардад: 

Рохбарияти корхона ба интихоб, тарбия ва чо ба чо гузош- 
тани кадрхо мудом дикжати доимй медихад. Дар ин чумла 
калимахои мудом ва доим ба як маъно далолат мекунанд, би- 
нобар ин яке аз онхоро ихтисор кардан лозим аст. 



34 



Такрори бамавкеъ бо ягон гарази услубй вокеъ мегардад: 
Ин лахза гуё ду олихаи хусну зебой, ду дили пур аз орзу, ду 
калби моломоли мехр, ду чисми саропо оташи мухаббат ру ба 
руйи хамдигар меистоданд; Инак чоршанбеи оянда Махмуд 
Аббос савганд ёд мекунад, савганди вафодорй, савганди ифти- 
хор, савганди эхёи сиёсати нави миллим Фаластин, савганди 
рахрии миллати Фаластин аз ишголи госибон, савганди 
Байтулмукаддас, кудси Шариф (Рузнома); Биё, то ки ман ак- 
нун ба ту таронаи одами озод, таронаи бахт, таронаи саодат- 
ро суруда заминхри зарбахши колхозамонро биронам (Х,.К.). 

Дар бобати такрори сухан дар назм акидаи Носири Хусрав 
чу нин аст: 

Дар шеър зи такрори сухан боке нест, 
Зеро ки хуш ояд сухани нагз ба такрор. 

Вале ба андешаи Низомии Ганчавй: 

Забон гарчи бошад чу оби зулол, 
Зи такрор хезад губори малол. 

Чрнишинхри шахсй дар шеър бе зарурат кор фармуда на- 
мешаванд, чунки аз шакли феъл аён мегардад, ки сохиби ама- 
лу холат ва аломат кист: Агар дашном фармой, ва гар наф- 
рин, дуо гуям... Дар ин но хочат ба зикри ту ва ман нест: 
Агар ту дашном фармой ва гар нафрин, ман дуо гуям. . . Аммо 
дар мавриди дигар чонишин ифшогари эхсосоти шоир аст, 
агар он зикр наёбад, таъсири шеър коста мегар- 
дад. Чрнишинхри ман ва ту ба тарикд киёс такрор омада бо- 
шанд, задай мантикй мегиранд ва маънои сохибони амал 
таъкид меёбад: 

Чаро ман зафарманду ман сарбаланд? 

Чаро ту хакиру чаро мустаманд? 

Чаро аз рухи ман саодат падид? 

Чаро ту дар уммеди рузи сайд? (М.Т.). 



35 



Муродифоти вох,идх,ои дигари забон 

к. # Л Феъли меарзад аз чихати сохт содда, вале арзиш дорад 
таркибист. Онхр аз лихози сохт муродиф шудаанд ба мисли 
хандид - ханда кард, мекушад - кушиш мекунад. Исмхри 
дуторй - дуторчй - дуторнавоз, сифатхри бохунар - 
хунарманд, зарфхри ором - оромона низ аз чихати калимасозй 
хусусияти хдммаъной пайдо кардаанд ва дар чумла ба вази- 
фаи муштараки нахвй меоянд. 

Феъли дидан бо вохиди фразеологии аз назар гузаронидан 
хаммаъно шудааст. Муродифоти вожахр бо вохидхои 
фразеологй имконоти интихоб ва сахех, баён кардани фикрро 
васеътар мекунанд: мурдан - вафот кардан - даргузаштан - аз 
олам нагим пушидан -рахти сафар барбастан - бандагиро ба цо 
овардан ва гайра бо тобишхри гуногун ба як маънои хрлат да- 
лолат мекунанд. 

Вохидхои фразеологй хам силсилаи муродифотро ташкил 
медиханд: дил бохтан - булбули шайдо шудан (ошик, шудан), 
гул-гул шукуфтан - цабат-цабат гушт гирифтан - ба куртаи 
худ нагунцидан - сари касе ба осмон расид - чашми касе равшан 
шуд - дар чашми касе оташи шодй барк; зад (шод шудан). 

Унсурхри сарфй хам аз чихати маънои грамматики 
хаммаъно мешаванд: шоирхо - шоирон - шуаро (маънои грам- 
матикии чамъ), рохи дуртарин - аз хама дур - дури дур 
(маънои грамматикии дарачаи олй). 

- Биёед, Олимй, дигар эуфеллин (як навъи доруи бемории 
дил) истеъмол накунем... (Ф.М.) // -Олимй, дигар эуфеллин 
истеъмол накун. . . 

Феълхри истеъмол накунем (сигай шартй-хохишмандй, за- 
мони хозира-оянда, шахси якум, шумораи чамъ) фармоишро 
бо мулоимат, вале истеъмол накун (сигай амрй, замони 
хозира-оянда, шахси дуюм, шумораи танхр) бо дуруштй ифо- 
да мекунад. 



36 



Вохидхри нахвии забон низ дар ифодаи муносибатхои 
маъной бо хамдигар муродиф мешаванд: орзуи ягонаи 
Рахимабегим // ягона орзуи Рахимабегим // Рахимабегимро ор- 
зуи ягона // Рахимабегим-а орзуи ягонааш; Бо чашми хирад бояд 
дид цахон // Цахонро бо чашми хирад дидан лозим аст. 

32. Бо усули тагйир додани шакли феъл ва сохти чумла (таъвиз ё 
ивазкунй ва ё трансформация) силсилаи муродифхои грамматики 
созед ва шарх, дих,ед, ки муродифхр бо кадом тобишхри маъно ва 
мавкеи истеъмолашон аз хамдигар фарк мекунанд: 

1. Ман туро фаромуш нахохам кард ва ту хдм маро 
фаромуш намекунй // . . . 

2. Ман Сочиро дидагй не // . . . 

3. Магар ба хдмин Мирзой урганчй бовар кардан мумкин 
аст?//... 



33. Тарзхри гуногуни ифодаи як фикрро бо хам мукриса намуда, тафо- 
вути сохтори нумларо муайян кунед: 

Гулбибиро мо намегуем, ки аз дебо кдбо дошт // ...мегуем, 
ки аз дебо кабо надошт; Гулбибиро мо намегуем, ки кабои 
дебо дошт // Гулбибиро мо мегуем, ки кдбои дебо надошт; Мо 
намегуем, ки Гулбибй аз дебо кабо дошт // Мо мегуем, ки 
Гулбибй аз дебо кабо надошт; Мо намегуем, ки Гулбибй 
кабои дебо дошт // Мо мегуем, ки Гулбибй кабои дебо на- 
дошт; Гулбибй кабои дебо надошт // Гулбибй кучою аз дебо 
кабо пушидан кучо? 

^С.Айнй аз ин хдма крлабх.ои ифодаи як мазмун муродифи 
аввалро интихоб кардааст: 

Гулбибиро мо намегуем, ки аз дебо кабо, аз катон пирохан, 
аз зарбафт камзул, аз махмал калтача, аз фарангй сарбанд, аз 
дурру марворид овеза ва гарданбанд, аз зари холис дастпона 
ва аз алмос ангуштарин дошт, зеро ин хама асбоби зинат ва 
зеваре, ки шумурда шуд, на ин ки ба монанди Гулбибй як дух- 



37 



тари факири ятима, балки ба сарватдорони кухистон хдм ёфт 
намешавад. 

Ин крлаби ифода аз ду чихат аз тарзхри дигари хаммаъно 
фарк мекунад: якум, муаллиф таъкид карданист, ки ин хама 
либосхр махз аз чй гуна матоъхои гаронбахр ва ноёб духта 
шудаанд ва он асбоби зевар аз чй навъ чавохирот ва сангхри 
арзишманд сохта шудаанд, дуюм, ба тасвир ё шарад хрл бо 
чонишини мо худро шохиди хрл нишон додани муаллиф дар 
насри бадеии точик падидаест, ки тимсоли он дар осори гу- 
заштагон мушохида намешавад. Ахамияти услубии ин тарзи 
баёни фикр он аст, ки тасвир ранги хакикати вокей мегирад, 
ки шохиди хрзиру нозири он гуё худи муаллиф аст. 

Антоним 
9 

• 1 . Антонимхо чй гуна калимахоянд? 

2. Онхо аз калимахои хаммаъно чй фарк доранд? 

3. Чй гуна калимахоро антонимхои матнй меноманд? 

4. Антонимх,о аз санъати тазод (контраст) чй фарк доранд? 

5. Чаро онхо бештар дар зарбулмасал, панду андарзхои мардумй ва 
ашъори шоирон ба кор бурда мешаванд? 

• Антонимхо (юнонии апП зидди, мукобили ва опута ном) 
ё калимахои зидмаъно чунин вохидхри лугавианд, ки 
маънохои мукобили хамдигарро ифода мекунанд. Х,ама гуна 
калимахр антоним надоранд. Дар калимахои сермаъно мум- 
кин аст, ки хар кадоме аз маънохр антоним дошта бошад: 
бори гарон - сабук, нархи гарон - арзон; 

кади паст, одами паст: 
Захми тегу тир чун хохй кашид, 
Чун ту аз захми забои бигрехтй (Ч,алолиддини Румй). 
Калимахои мукрбилмаъно хамреша ва гуногунреша меша- 
ванд. Дар ташаккули чуфти антонимхои хамреша унсурхри 



38 



калимасози забон ёрй мерасонанд: одами доно - но-дон; бо- 
хирад, хирад-манд - бехирад; хунар-манд, пур-хунар - бехунар; 
ухдабаро - ухда-но-баро ва г. 

Калимахои мукобилмаъно дар таркиби ибора ё чумла ома- 
да, ба василаи мукрбилгузории ашё, аломат, холат, амал, 
ходисахои табиат, вокеахои зиндагй мохияти масъаларо 
барчаста, чолиб ва муассир ифода мекунанд, бинобар ин дар 
услубхои бадей, рузноманигорй ва муошират воситаи мухими 
тасвири чозибанок ба шумор мераванд. Бесабаб нест, ки ади- 
бон калима^ои мукобилмаъноро номи асару филмхои бадей 
карор додаанд: «Цанг ва сулх», «Хайр ва шар», «Зиндахо ва 
мурдахо», «Бахор ва хазой», «Сурх ва сиёх» «Макр ва 
мухаббат» ва г. 

Антоним^о дар зарбулмасал, суханони хикматноки бузур- 
гон ва, ба хусус, дар назми суннатй ва муосири форсу точик 
воситаи мухимтарини тасвири бадей ба шумор мераванд: То 
бад нагуйй, нек намеояд; Бисер талаб макун, ки ба кам зор 
шавй; Кутохи хирадманд бех аз нодони баланд; Шикамсерро 
чй парвои шикамгурусна; Дуст гирёнда гап мезанад, душман 
хандонда; Аз дусти нодон душманы доно бех; Хдзор дуст кам, 
як душман зиёд; Поении шаби сиях сафед аст ва г. 

Дар эчодиёти шоирон антонимхои дуст - душман, шаб - 
руз, кутох - дароз ва гайра дар мавриду муносибатхои мухта- 
лиф хеле зиёд ба кор бурда шудаанд: 

1 . Осоиши ду гетй тафсири ин ду харф аст: 
Бо дустон мурувват бо душманон мадоро. 

2. Хрфиз зи гусса сухт, биту холаш, эй сабо, 

Бо шохи дустпарвари душмангудози ман (Хрфиз). 

3. Чун кдзо ояд, набинй гайри пуст, 
Душлшнонро бознашиносй зи дуст. 

4. Офтобо, бори дигар хонаро пурнур кун, 
Дустонро шод гардон, душманонро кур кун 

(Чдлолиддини Румй). 
Дар чунин мавриддо калимахои зидмаъно задай мантикй 
мегиранд ва матлабро барчаста ва муассир ифода мекунанд: 

39 



1 . Дило, манол зи томе, ки субх дар пайи уст, 

Ки нету нуш ба хам бошаду нишебу фароз (Хрфиз). 

2. Гамат дорам, маро шодй хдмин аст, 
Зи бахтам чрйи озодй хамин аст. 

Зи бедодат харобобод шуд дил, 

Дар ин вайрона ободй хдмин аст (Камол). 

3. Ишки у туфонзамирам карду рафт, 
Бо цавони\ош пирам карду рафт (Лоик). 

Дар калимаи харобобод ду сифати мукрбили хамдигар (ха- 
роб — обод) хамрох, омадааст ва тазод (антитеза) барчаста 
ифода ёфтааст. Ин хрдисаи маъноиро дар забоншиноей ок- 
сюморон (юнонии охутогоп окилонаи чохилона) меноманд: 

1. Наргис набувад боз, ки бедор набошад, 

Боз аст сияхнаргиси ту хуфгпаи бедор (Рудакй). 

2. Бар худ чу шамъ хандазанон гиря мекунам, 

То бо ту, сангдил, чй кунад сузу сози ман (Х,офиз). 

3. Хдмегирад гиребонам, хамедорад парешонам, 
Ман ин хушхуи бадхуро намедонам, намедонам 

(Ч,алолиддини Румй). 

4. Аз ин дунёи цохилпарвари оцил 

Ба чуз охе пари кохе намегирам (Гулрухсор). 

Калимахои дидор ва фирок; маънохои мукобили хамдигарро 
ифода мекунанд, вале калимаи шодй аслан бо гамгинй, 
махзунй ва ширинй бо талхй антоним мешавад. Дар мис- 
раъхои зерин калимаи шодй бо талхй мукобил гузошта шуда- 
аст. Чунин калимахоро антонимхои матнй меноманд: 

Х,еч шодй нест андар ин чахон 

Бартар аз дидори руйи дустон, 

Х,ач талхй нест бар дил талхтар 

Аз фироци ду стони пурхунар (Рудакй). 

Тафовути санъати тазод аз ходисаи мукобилмаъной ин аст, 
ки дар санъати сухан ду вок;еа, ходиса, манзара, холати рухии 
шахе бо хам зид гузошта мешавад, вале дар антонимхо факат 
маънохо мук,обили хамдигаранд: 

40 



Бихандад лола бар сахро 

Ба сони чехраи Лайло, 

Бигиряд абр бар гардун 

Ба сони дидаи Мачнун (Рудакй). 

Лайлй сари зулф шона мекард, 

Мачнун дурри ашк дона мекард (Низомй). 
Дар матни аввал тазод бо ёрии калимахои мукрбилмаънои 
бихандад ва бигиряд возех ва муассиртар, дар байти охир би- 
дуни антонимхр ифода ёфтааст. 



34. Якчанд зарбулмасал ва байт нависед, ки дар онх.о калимахои 
мукрбилмаъно кор фармуда шуда бошанд. Муайян кунед, ки 
антонимхр ба кадом х,иссаи нутк тааллук доранд ва маънохри 
мукрбили онх,о факат дар матн зохир мегарданд ё бе он х,ам ифода 
меёбанд. 



35. Чунин чумлахр нависед, ки дар онхр антонимхри ошно - бегона, 
гам - шодй, нек (некй) - бад (бадй), дур - наздик, пирй - цавонй ис- 
тифода шуда бошанд. 



36. Матнх,ои зеринро ба дафтар нависед ва хаттй шарх, дих,ед, ки 
калимахри кутоху дарозро бо кадом маъно ва гарази услубй кор 
фармудаанд? 

1 . Вакте ки дар сайёраи Замин шаби дарозтарини сол фаро 
расид, дар биржаи молу ашё рузи кутохтарин омад (Руз- 
нома)(4). 

2. Сабри ман кутох гашт аз ишки он зулфи дароз, 
К-у гахе бо гул ба сайр асту гахе бо мул (шароб) ба роз 

(Рудакй). 

3. Агар ба зулфи дарози ту дасти мо нарасад, 
Гунохи бахти парешону дасти кутохи мост(4). 

4. Болобаланд(2) ишвагаре(2), сарви нози ман 
Кутох кард киссаи зухди дарози ман (Х,офиз). 

5. Шуд ба фирузагунбад (2) аз сари ноз, 
Руз кутох буду кисса дароз (Низомй). 



41 



ФРАЗЕОЛОГИЯ 

9 

* 1 . Фразеологизмхо чи гуна вохиди забонанд? 

2. Чаро онхоро хам як хиссаи хазинаи лугавй мешуморанд? 

3. Бо калима, ибора ва нумла чй муносибат доранд? 

4. Вохидхои фразеологй чй гуна хусусиятхои маъной ва услубй 
зохир мекунанд? 

5. Мавкеи онхо дар услубхри гуногуни нутк чй гуна аст? 

6. Чаро вохидхои фразеологиро хусни нотакрори хар забон мешу- 
моранд? 

7. Дар истеъмоли онхо чй гуна галатхо руй медиханд? 



37. Матни зеринро се нафар хонандагон (дар накши муаллиф, Мурод ва 
Эшонкулбой) кироат кунанд. Сипае муаллим аз ахли синф пурсад, 
ки кадом мафхуми холат ба тарзхои гуногун ифода ёфтааст ва он 
ифодахо кадом вохиди забонанд, аз чихати сохту таркиб, обуранги 
услубй аз хамдигар чй фарк доранд. 

Баъд аз ягон соли хонадор шудани Мурод Фотимабибй 
мурд. Мурод хабари вафоти модаркалони худро дар дашт, 
дар вакте ки гусфандхри хуч,аинро чаронида гашта буд, шу- 
нид... Мурод гусфандонро аз чаро ба тарафи хдвлии бой ронд 
ва пеш аз як соат аз фуру рафтани офтоб, яъне пеш аз як соат 
аз вакти мукдррарии харрузааш ба хавлии бой расид. 

- Чаро молхоро ин кадар барвакт аз чарогох, гардондй? - 
гуфт Эшонкулбой. . . 

- Магар ба шумо хабари аз дунё гузаштани модаркало- 
намро нарасониданд? - гуфта пурсид Мурод аз бой дар 
чдвоби у. 

- Расонданд, Аммо чй шудааст? Як кампир мурд, мурд- дня. 
Бо зуд рафтани ту магар у зинда мешавад? 

Су 

1) Муродифхои мурдан, вафот кардан ва аз дунё гузаштан дар 
матни асари бадей бо чй максад истифода шудаанд? 
2) Муаллифи асар кист ва номи асар чист? 



42 



38. Матнх,оро бурро ва бегал ат кироат кунед ва гуед, ки кадом 
мафх,умх,о ба тарзи маъмулй ифода наёфтаанд? 

1. Хдтто дар тирамохи соли гузашта, рузе дар ин бора бо 
акои калониаш гапашон гурехт(4). Хдр ду сурху сафед шу- 
данд. Дар хамон вакт ба пеши акааш буду шуди масъаларо 
гуфт, аргамчинро аз миён бурид(4); 

2. Охир ман офтоби сари дарахтам. Худо нахохаду вакт ё 
бевакт бандагиро ба чо оварда монам, ин духтари ба кад ра- 
сида дар руйи хона мемонад-мй(4)? 

3. Дар аснои рох, Захро ба у: 

- Маро ба Алии шилпук, доданй шуда истодаанд. Ман вай- 
ро намехохам(4)! - гуфт. 

- Чаро намехохй? (4) - гуфт ба чавобаш Бобй ва бо хамин 
саволаш ба болои сухта намакоб ва ба оташи фурузон равган 
рехт(4) (Х.К.). 

• Дар матни аввал гапи касе гурехт, сурху сафед шудан, 
буду шуди низе, аргамчинро аз миён буридан, дар матни дуюм 
офтоби сари дарахт будан, худо нахохад, вацт ё бевацт, бан- 
дагиро ба цо овардан, ба цад расида, дар матни охирин ба болои 
сухта намакоб рехтан ва ба оташи фурузон равган рехтан 
вохидхри фразеологй ба шумор мераванд. Ч.умлаи гапи касе 
гурехт ва таркиби сурху сафед шудан ба як маъно - арбада 
кардан, иборахои буду шуди низе ба маънои хдмаи ё тамоми 
чизе ва аргамчинро аз миён буридан ба маънои кдхрй шудан, 
дар матни дуюм ибораи офтоби сари дарахт будан ба маънои 
пир шудан, чумлаи Худо нахохад ба маънои некй хостан аз 
Худованд, таркиби вакт ё бевакт ба маънои ногахон, ибораи 
ба цад расида ба маънои болиг омадааст. Дар матни сеюм ба 
болои сухта намакоб ва ба оташи фурузон равган рехтан ба 
маънои муштараки ангехтан, дучанд кардани алами касе да- 
лолат мекунад. 

Маълум мешавад, ки вохидхри фразеологй нисбат ба ка- 
лима таркиби мукаммал ва сохтори нах,вии мураккаб дошта, 
дар крлаби таркиб, ибора ва чумла вокеъ мегарданд, вале аз 
лихрзи маъно мисли вохидхри чудогонаи лугавй як мафхуми 



43 



ашё, аломат, хусусият, амал ё хрлатро ифода мекунанд. Ин 
маънои умумй ва ягонаи вохидхои фразеологй монанди 
вохидхои озоди нахвй аз маънои чузъхои ибора ё чумла хрсил 
намегардад, балки аз маънои мачмуи чузъхо ва сохтори усту- 
вор ё рехтаи нахвй бармеояд. 

Калимахр дар таркиби вохидхри фразеологй аксар ба 
маънои мачозй меоянд ва мафхумхрро як дарача пушила, ва- 
ле рангину дилнишин ифода мекунанд. Дар онхр як лахзаи 
вокеии хаёт инъикос меёбад: аргамчинро аз миён буридан, оф- 
тоби сари дарахт (кух) будан, ба болои сухта намакоб рехтан 
ва гайра. Чунин лавхахр инъикоскунандаи мухити зиндагй, 
фарханг ва тахайюлоти мардуми хар кавму миллат ба шумор 
мераванд, бинобар ин фахмидани маънои чунин суханони 
сехрнок барои бегонагон ба осонй муяссар намегардад. Аз 
хамин сабаб онхоро аз як забон ба забони дигар айнан 
тарчума кардан на хамеша муяссар мегардад. 

Вохидхои фразеологй хам мисли дигар унсурхои лугавй ху- 
сусияти сермаъной, муродифй, антонимй зохир мекунанд. 
Чунончи, чашми касе равшан шуд ба маънохои шод шудан, 
таваллуд кардан, аз худ рафтан ба маънохои бехуш шудан ва 
гурур пайдо кардан, дар матни зерин шамол хурдан ба 
маънохои саёхат кардан ва ба бемории зуком гирифтор шу- 
дан омадааст: 

- Ба кишлокдо баромада, камтар шамол мехурдед, бехтар 
буд. 

- Не, не. Ман аз шамол хурдан метарсам (С. Г.). 
Вохидхои фразеологй низ хусусияти хаммаъной зохир на- 

муда, силсилаи муродифотро ташкил медиханд ва бо 
тобишхои нозуки маъно, обуранги услубии гуфтугуйй, адабии 
китобй ё хоси услубхои чории нутк,, инчунин бо обуранги 
хиссии мусбат ё манфй аз хамдигар фарк, мекунанд. Вохидхои 
фразеологии мушт ба дарафш задан // гирех ба бод задан // 
зури бехуда задан , мург аз цафас раст //тир аз камон част ба- 
робармаъноанд: 



44 



Акнун пушаймонй суд надошт ва афсусу дарее фоида наме- 
бахшид, чунки тир аз камон бархато часта ва мурги матлаб 
аз домраста буд (С. А.). 

Муродифхри чашм андохтан, назар афкандан, чашм давон- 
дан, аз назар гузаронидан, нагим духтан, нагим накандан, зехн 
мондан ва гайра тобишхри мухталифи маънои нигаристанро 
ифода мекунанд: нагим андохтан ва назар афкандан ба чизе 
беэътиноёна ва сатхй як нигох, карданро фахмонад, зехн мон- 
дан ва ифодаи гуфтугуйии синна кардан ба нуктаи муайян 
бодикдат нигаристан аст. Фразеологизмы нагим андохтан 
обуранги гуфтугуйй, назар афкандан обуранги адабии китобй, 
нагим песондан обуранги хиссии манфй дорад. 

39. Дар матнхри зерин як маъно бо кадом вохидхои забон ифода ёфта- 
аст ва онх,о аз хамдигар чй фарки маъной ва услубй доранд? 

Ба ин кадар оташи хашми Арбоб фуру нанишаста, Одинаи 
мазлуми ба замин афтодаро мезад(4); Бо ин кадар хам хашми 
Арбоб бартараф нашуда, пасу дунбол чуб мезад(4); Ин вакт 
хашми Арбоб кадре паст гардида, худаш хам аз задан монда 
шуда буд(4) (С.А.). 



40. Матнх,оро хонед, вох,идхри фразеологиро дар шакли ибора ё чумла 
ба дафтар навишта, муродифи лугавиашро ёбед ва мукаррар кунед, 
ки маънои муштараки онхо чй тарз ифода ёфтааст ва муродифхои 
лугавию фразеологй аз х,амдигар чй фарки тобиши маъной ва ё 
услубй доранд. 

Н а м у н а: Аммо барои ин кор коргари бисер даркор ме- 
шуд, барои пахтачиён (пахтачаллобон) бошад, халвой бедуд - 
фоидаи бе музду мехнат даркор буд (С. А.). 

Халвой бедуд - фоидаи муфт. Вохиди фразеологй мафхумро 
образнок ва таъсирбахш ифода мекунад, хоси забони гуфту- 
гуйист, оханги кинояомез ва манфй дорад. 



45 



1. Дар хамон сония хамлакунандагон(2) худро гум карда 
дасту по хурданд (Х,.К); 2. ХдР кас ба хонаи мо барои 
келинбинй(2) биёяд, ман аз изо мемурам, дар он вакт замин 
намекафад, ки дароям(4) (С. А.); 3. Дар хакди чунин одамони 
табиатан(2) ноором ва ба шугле хугирифта одатан мегуянд, 
ки устухонаш аз хурдй дар мехнат шах шудааст; 4. Дар 
шахраки Обигарм дар рохи автобус ду соати расо чашмамон 
косаи гадо шуд(4) (Рузнома)'. 

О 

1) Худро гум кардан - дасту по хурдан ва аз изо мурдан - замин 
намекафад, ки дароям дар кадом колабхои нах,вй ифода ёфтаанд 
ва аз муродифи лугавиашон чй тафовути маъной ё услубй до- 
ранд? 
2) Калимаи мехнат ба кадом маъно кор фармуда шудааст? 



41. Муродифи фразеологии калимаю таркибх,ои зеринро нависед ва 
тафовути маъноию услубии онх,оро хаттй шарх, дих,ед: интизор шу- 
дан, безобита шудан, хомуш мондан, ранцидан, ошик шудан. 



щ 

• Вохидхои фразеологии мукобилмаъно: шахди зиндагй 
чашидан - шах,ди морг чашидан, хотири касе цамъ аст - хоти- 
ри касе парешон аст матлабро барчаста ифода мекунанд, би- 
нобар ин дар асархои бадей аз ин имконоти муассири забои 
истифода бурдаанд: 

Он ки дар зулфи парешонаш дили мо цамъ буд, 

Цамьи моро хамчу зулфи худ парешон карду рафт (Х,илолй). 

Дар вакти набудани Зебинисо дар махалла ва гирду атроф 
чй вок,еахо руй додааст, чашми кихо равшан шудаасту кихо аз 
дунё чашм пушыдаанд, як ба як гуфт (Х,-К.)- 

Дар забон истилохрти зиёди ичтимоию сиёсй, иктисодй, 
фархангй, илмию техники, коргузории расмй ва гайра вучуд 
доранд, ки дар колаби ибора рехта шудаанд: хилоли ахмар, 
терроризми байналхалкц, икуписоди бозаргонй, арзиши иловагй, 



46 



майдони магнитй, ситораи думдор, у.исоби абцад, тацоу,ули 
ориф, бандаки изофй, тарцумаи у;ол, у,акк,и мау.р, парвандаи 
цыной, фикри айбдорй, мурофиаи суди, ба цавобгарй кашидан ва 
гайра. 

Дар забони матбуот хам дар баробари як микдор 
вохидхои фразеологии маъмули забои, аз кабили ба марра ра- 
сидан, марраи аввалинро фату, намудан, камари уиммат бас- 
тан, чашми корро донистан, цомаи амал пушидан, хосили бо 
араки цабин руёнда ва гайра, ифодахри рехтаи хоси забони 
расонахои хабарй: дастовезу,ои меунатй, тиллои сафед, 
изгори нигаронй кардан, ба низе тауким бауишдан, пиёда кар- 
даны низе, мавриди амале царор додан, ба тасвиб расонидан, 
кутит ба уарц додан, ба низе мувоцеу, ту дан ва гайра серистеъ- 
моланд. 

Азбаски вохидхри фразеологй аз чанд калима таркиб ёфта, 
сохтори устувор ва табиати хеле нозук доранд, дар истифо- 
даи онхр галатхои гуногун рох, меёбанд. Яке аз он навъи 
нуксонхо омехта кардани унсурхри лугавии як вохиди 
фразеологй бо дигарест, ки онро дар забоншиносй контами- 
натсия меноманд: роли (накши) калон доштан - ахамияти ка- 
лон бозидан: Барои окилона идора намудани мамлакат маш- 
варат бо хамсар сау.ми бузурге мебозад (Рузнома). Мукриса 
кунед: дами бегам мезанам, даври пирй меронам - дамы пирй 
меронам(?); косаи сабрам лабрез шуд, шишаи сабрам шикает 
- шитаи сабрам лабрез туд(?)\ ба хаяч,он омад, дар ташвиш 
монд - ба татвит омад(?) 



42. Муродифи фразеологии антонимх,ои дуст доштан - бад дидан, 
некй кардан - бадй кардан, сабру тоцат кардан -бесабрию 
бетоцатй кардан, цавонй - пирй, бисер - камро навишта, шар* 
дих,ед, ки муродифх,ои лугавию фразеологй аз х,амдигар чй фарки 
маъной ё услубй доранд. 

43. Фразеологизмдои зерин чй маъно доранд ва бештар дар кадом тар- 
зи баёни фикр (хаттй, адабии китобй ё шифох,й, гуфтугуйй) истифо- 
да мешаванд? 



47 



Азоби гур, чашм ало кардан, лаб фуру бастан, аз дахрн 
мондан, дил бохтан, ба шахрдат расидан, дум ликкондан, ан- 
гушти хайрат газидан, бо нагони фонй падруд гуфтан, чойи 
шишт наёфтан, ба лаб кулух молидан. 



44. Кадом тарзи ифода кобили кабул аст? Ба дафтаратон нависед ва 
сабаби интихоби худро хаттй шарх, дихед. 

1 . Мувофики талаби руз ташкил намудани кор ба чорводо- 
рон имконият медихдд, ки аз ицрои супоришхри истехсолй бо 
сарбаландй бароянд (4) - Бадон, агарчи аз ухдаи бадй набаро- 
янд, аз бадгуйй ва забондарозии худ бознамеистанд(4) ; 2. Хдр 
каси дидаю надида хаваси зиндагии онхоро як бор мехурад - 
Ба либоспушии дугонахряш нигариста хавасаш меомад - 
Мехмонхр маро дида хавасашон мерафт - Мардуми деха нав- 
хонадоронро дида хавас мекарданд, ки кош ба онхр низ Худо- 
ванд чу нин ару су домодро насиб гардонад(4); 3. Аз ахволи 
ояндаи ман хавотир накати хам, мешавад - Боз одамони дар 
хона буда хавотир кашида нашинанд - Кампир аз ин ахволи 
писараш ба хавотир афтода бо овози хаста пурсид - Шабу 
руз хавотирй мекашам, ки ахволи фарзандонам дар мамлака- 
ти бегона чй хел бошад(4). 

КАЛИМАСОЗЙ 

* 1 . Калимасозй (морфемика) чй гуна сохаи илми забон аст? 

2. Кадом роххои калимасозиро сарфй (морфологи) меноманд? 

3. Морфемахо чй гуна хиссахои калимаанд? 

4. Морфемахои шаклсозу калимасоз аз хамдигар чй фарк, доранд? 

5. Таркиббандй чй гуна тарзи калимасозй аст? 

6. Дар бораи реша, асос, пешванду пасвандхо чй медонед? 

• Калимасозй ва таркиббандй чунин кисмати забонши- 
носй аст, ки аз имконоти калимасозию таркиббандии забон 

48 



бахс намуда, тарз ва рохдои сохта шудани калимаю таркибхо 
ва бад-ин васила ганй гардидани таркиби лугавии забонро 
меомузад. Дастгохи калимасозии забон чй андоза коршоям ва 
фаъол бошад, забон аз лихрзи сарвати лугавй хамон кддар 
тавоно ва кудратманд мегардад. 

Хиссахри маънодори калимаро морфема меноманд. Кали- 
маи халвогар аз ду морфема халво - решай калима (номи 
хурок) ва пасванди калимасози -гар (номи шахе вобаста ба 
сохаи машгулият, касб) иборат аст. Калимаи келинбинй аз се 
морфема: решахои келин ва вин (асоси замони хрзираи феъл), 
пасванди -й (номи амал) сохта шудааст. 

Морфемахр калимасоз, шаклеоз ва муштараквазифа (ка- 
лимасозу шаклеоз) мешаванд: дар калимаи халво-гар-он мор- 
фема ё пасванди -он шаклеоз буда, маънои калимаи 
халвогарро тагйир намедихад, балки шакли онро дигар кар- 
дааст: халвогар - шумораи танхои исм, халвогарон - шумораи 
чамъ. Дар исми халво-гар пасванди калимасози -гар аз решай 
халво (номи ашё, хурокворй) исми халвогар сохтааст, ки ба 
мафхуми касбу кори шахе далолат мекунад. Дар калимаи ро- 
зак пасванди -ак шаклеоз аст: 

Бархез, ки мову ту чу чрнем 

В-аз розаки хамдигар бидонем (Ч,алолиддини Румй). 

Дар ин байт калимахои бархез аз пешванди бар- ва решай 
хез ва хамдигар аз пешванди хам- ва решай дигар иборатанд. 

Дар калимаи пайвандак пасванди -ак калимасоз аст: аз ре- 
шай пайванд ва пасванди -ак истилохи забоншиноей сохтааст. 



45. Бо пешвандхри х,ам-, бар-, бе-, но- , пасвандхри -гар, -бон, -зор, -ин 
(•гин), -й (-гй) калимаро созед ва бигуед, ки калимахои хреилшуда ба 
кадом х,иссаи нутк. тааллук доранд ва бо кадом маъно калимаи нав 
сохтаанд. 

46. Кадом тарзхри калимасозии Х,офиз дар забони адабии имруза хам 
маъмуланд? Дар он колабхо калимаро созед: додгар, гамнок, пур- 
лаъл, сияхруй, дилсиёх,, шердил, дилпазир, сухтадил, ох,андил, 
хушдилй, лолаузор, шакарлаб, гуландом, хумхона, тарабсаро, май- 
ка да 



49 



47. Аз матни зерин калимахои сохта ва мураккабро ба дафтар нависед 
ва шарх, дихед, ки аз кадом х,иссаи (ё хиссахои) нутц бо кадом тарз 
сохта шудаанд: 

1 . Дар коргахи кузагаре рафтам душ, 
Дидам ду хазор куза гуёву хамуш. 
Ногох, яке куза баровард хуруш: 

«Ку кузагару кузахару кузафуруш?» (Хайём) 

2. Хдкоят 
Панчпоякро гуфтанд: 

- Чаро ба шакли качпайкарон афтодй ва пой дар рохи 
качравй нихрдй? 

Гуфт: 

- Аз мор тачриба бардоштам, ки бо он ростию ростравй 
хамеша аз санги чафо саркуфта аст ё аз захми ситам думбури- 
да (Ч,омй). 



49А. Аз калимахои мехр, фитна, панд, ибрат, х,айрат, х,икмат, х,азл, 
шухй ва чузъхои -омез, -ангез ва -омуз калимахои мураккаб созед, 
ки бо феълхри омехтан, ангехтан ва омухтан таносуби маъной 
дошта бошанд. 



49Б. Кадом тарзи калимасозй дар забон маъмул аст? Барои ин ба ки- 
тоби М.Шакурй «Х>р сухан ноеву хар нукта макрме дорад» мурониат 
намоед. 

Лахзахри хотирмон ё хотирнишин, оби ноцушомада ё нацу- 
шида, воситаи алокди хозирзамонй ё хозирзамон, комёбихои 
назаррас ё чашмгир, хдр чизи пурарзиш ё гаронарзиш, вазифаи 
пурмасъулият ё масъул, лахзахри пурфарах ё фарахнок, дили 
пурафгор ё афгор, хонаи шашхуцрадор ё шашхуцра, шавхари 
кудакдуст ё кудакдустдор, бинохои с ерошена ё баландошёна, 
садамаи нацлиётй ё нацлиёт, мавзеъхри истирохатй ё исти- 
рохат, шароити кори ё кор, машгулиятхри беруназмактабй ё 
берун аз мактаб. 



50 



I 

• Домони имконоти калимасозии забони точикй хеле фа- 
рох аст, вале на хамаи тарзхои ифода кобили кдбуланд. Чу- 
нончи, дар забони гуфтугу ва нашрияхои имруза истифодаи 
чунин калимахои мураккаб бисер мушохида мешавад: бооб- 
таъминкунии хочагихои дехконй, обёрикунии заминкой бекор- 
хобида, истифодабарии куввахои кории дехот, ицрошавии ( ё 
ицроиши) накдпахои солона ва гайра. Маълум аст, ки исмхои 
таъмин (таъминот) ,обёрй ва истифода худ номи амаланд, 
бинобар ин ба зам намудани -кунй -барй ва -шавй эхтиёче 
нест: таъмини хочагихои дехконй бо об, обёрик заминхри бе- 
корхобида, щрои накдпахои солона. 

Аз ду решай калима сохтани калимаи мураккаб ба мароми 
забони точикй мувофик; аст. С. Улугзода калимаи мураккаби 
«хушачиндухтарон»-ро бо ибораи «духтарони хушачин» ба 
тарики мувозй кор фармудааст, то ки як к;олаби ифода такрор 
наояд. 



49. Нуцсонх,ои калимасозиро ислох, кунед: мах,сулотхаридкунй. 
эътирозбаёнкунй, суйиистеъмолкунй, пахтатозакунй, 
шеърэцодкунй, аспсаворшавй, хонавайроншавй, омодашавй, 
истифодабарй, таъсисёбй, худсироятёбй, 
муцобилиятнишондих;й, баруйхатгирй, азнавбарцароркунй. 



• Дар калимасозии феъл пешванду пасвандхр микдоран 
зиёд ва сермахсул нестанд. Бо ёрии феълхои ёвар сохтани 
таркибхои феълй дар забони точикй хеле маъмул аст. Бо ин 
васила хам аз калимахои худи ва хам аз калимахои бетона 
феълхои таркибии зиёде сохта шудаанд. Дар ин бобат 
феълхои ёвари кардан ва шудан ва муродифи онхо: намудан ва 
гардидан басо «захматкашанд». Феълхои ёвари дигар хам дар 
таркибсозии феъл фаровон истифода шудаанд. Чунончи, 
Хрфиз бо феъли ёвари задан таркибхои дам задан, бардам за- 
дан, цалам задан, сикка задан, ращм задан, ханда задан, гирех 



51 



задан, оташ задан, тир задан, гулбонг задан, ох задан ва 
гайраро сохтааст. 

Дар таркибсозии феъл хам галатхр ба назар мерасанд: - 
Анвар, пурсиши маъмулй медихам (Рузнома). Силсилаи пур- 
сидан - савол (суол) додан муродифхри соддаю таркибй дошта 
бошад, дар силсилаи цавоб додан - посух додан хар ду муро- 
диф феъли таркибист. Аз исми пурсиш, ки муродифи савол 
(суол) аст, феъли таркибии пурсиш кардан ё пурсиш додан сох- 
та намешавад, аммо аз исми мураккаби пурсуцу феъли тарки- 
бии пурсуцу кардан (намудан) сохтан мумкин аст. Мисли 
хамин, аз калимаи хисоб бо феъли ёвари ёфтан таркибй хисоб 
ёфтан сохта мешавад, вале аз калимаи арабии хамрешаи он - 
махсуб дар забони тоники феъли таркибии махсуб ёфтан сох- 
та намешавад. 



50. Пас аз х,иссаи номии ишорашуда феъли ёвари мувофикро гузошта, 
феъли таркибй созед: 

Боре хам ба тарафи ман нигох..., ба китоб хам нигох..т\ 
интизорй тул...; ба тамошобинон халоват...; ...якдигарро 
озор...\ хангоми сафар ходисае рух...\ дар сад гектар кишти 
тирамохй...; дар мактаб махфили адабй фаъолият...; шоир 
<шшиХ,ирот... 

51. Матнх,ои зеринро ба тактеи вазни шеър риоя намуда кироат кунед 
ва ба он эътибор дих,ед, ки шоирон дар бобати калимасозй чй 
«навоварй» кардаанд: 

1 . Кабобам карда бепарвохироме, чашммайнуше, 
Крландармашрабе, якшахрошщхонабардуше . . . 
Мусофирпарваре, оромицоне, сохибидроке, 
Сафарнокардамардумдидае, савдогари хуше (Сайидо). 



2. %амхандаи ман гули сияхгуши ту буд, 
Хамгирян ман чашмаи хаспуши ту буд. 
Эй гумшуда к,ишлокдки(3) тиллоии ман, 
Доруи ман оби шураки(З) чуши ту буд. 



52 



3. Сурхида замини Лолагй дар таби сурх, 

Барги гули лолааш мисли лаби сурх. 

Аз сурхии лолазор шабнам сурх аст, 

Гуфтй ту, шаби гузаштааш буд шаби сурх (Бозор Собир). 

I 

* Чунин калимахри мураккаби серморфемаи дурударозро 
дар таърихи адабиёти хазорсолаи точик танхр ба хомаи 
эчодии Сайидо нисбат додан мумкин аст. Адибон нозукихои 
забони модарии худро амиктар дарк мекунанд. Нуктаи нозу- 
керо дарёфта, дар ашъори худ ба кор мебаранд, ки аз чашми 
хамагон пинхрн мондааст. Агар маъшукд ба сузу гудози ошик 
эътиборе надода бепарво хиромида равад, чаро бепарвохиром 
набошад, агар чашмони у пурхумор бошад, чаро хумори у аз 
нушидани май аён нагардад? Пас дар нихрди забони мо чизе 
будааст, ки шоир аз он маншаъ гирифта якшахрошщхонабар- 
душе ва сафарнокардамардумдидае гуфтааст. 

Дар забони точикй хамтацдир, хамдард, хамроз барин 
калимахр мавчуданд, ки хасби холи шахсро ифода мекунанд. 
Аммо хамхандаю хамгиря шояд то кунун дар ёди касе набуд. 
Ё ин ки бо номхри ранг дар забонамон факдт феъли сабзидан 
ба маънои рустан вучуд дошт. Тахайюли шоирона кашф на- 
мудааст, ки дар Лолагй замин аз таби сурх сурхида метавонад 
ва, бешак, аз сурхии лолазор шабнам хам сурх мешавад, ба ху- 
сус, шаби гузаштааш шаби сурх, шаби шодию сурур бошад. 

Шоирон аз бозёфти хамдигар илхрм мегиранд, бахраманд 
мешаванд. Шайх Саъдй дар крлаби калимасозии маъруфи 
форсу точик нонгадой кардан бусагадой сохта буд ва Лоик, хам 
аз истифодаи ин сухани начиби шоирона худдорй карда ната- 
вонистааст: 

Саъдии ширинсухан дар рохи ишк; 

Аз лабат буса гадой мекунад. 

Бо хама бусагадой зи лабат, 
Бехтарин бусагарат ман будам. 



53 



Тирборон кардани мо кушиши бехуда аст, 
Х,ар ки моро мекушад бо шеърборон, зинда бод! 

Кдламкашони чуянда ин гуна вожатой тару тозаро аслан 
бо нияти ганй гардонидани ганчинаи лугавии забони модарй 
насохтаанд, балки барои чаззоб ва дилнишин баён намудани 
тахайюлоти рангини худ аз имконоти калимасозии забои 
фонда бурда ба тозагй офаридаанд. Чунин калимах^ои 
тозаэчоди адибонро дар забоншиносй неологизмхои (навво- 
жахои) услубй меноманд. 

52. Дар матнхри зерин кадом калимаю таъбирхо наванд? Онхрро ба 
дафтар нависед ва муайян кунед, ки калимахои нав дар заминай ка- 
дом калимахои сохта ё мураккаби маъруфи забои сохта шудаанд. 

1. Зимистон буд(4). Аз тегаи кухдо то сорили нахрча(З) та- 
моми дехдро сап-сафед барф пахш карда буд. Осмонро мо- 
нанди пардаи хира абрх,ои яклухт пушида буданд. Аз кдбати 
ин абрх,о мох, бемадорона ба ин барфистон рушной меафканд 
(Х,.К.).; 2. Аз бозе ки хдмон мусофири бемор ба хдвлии мо 
омад, х,амаи курпаю болиштх^ои май шабушзор шуд(4); 3. Ин 
манзарах,ое, ки тамошо кардед, бе сарфи назар ва бе ранчи 
дасти касе куввати табиат руёнда, ба ин обуранги хушрабо 
чилва кунондааст(4) (С.А.); 

4. Гулханда^о мекарду гул ба об мефиканд(1), 
Тифле ба об гавх,ари ноёб мефиканд (МД.); 

5. Ман куйи муроди чумла рахдуронам, 
Дар курарах,он асокаши куронам (Лоик). 



54 



МОРФОЛОГИЯ (САРФ) ВА ИМЛО 

г> 

• 1. Калимах,оро аз кадом чихдтх,о ба х,иссах,ои нутк чудо 
мекунанд? 

2. Х,иссах,ои мустакилмаъно ва номустакили нуткро номбар 
кунед ва гуед, ки аз кадом чихдт чунин гурухбандй шудаанд? 

3. Маънох,ои грамматикии х,иссах,ои нутк кадоманд? 

4. Х,иссах,ои нутк; аз чихати калимасозй аз хдмдигар чй 
фарк доранд? 

5. Дар имл он ному насаб чй мушкилот вучуд дорад? 

6. Чй гуна калимаю таркибхоро бо нимтире (дефис) мена- 
висанд? 

7. Кадом пасвандхоро дар кадом маврид бо нимтире мена- 
висанд? 

8. Пешоянду пайвандакхои таркибиро аз пешоянду исм ё 
исму пайвандак чй тарз фарк кардан мумкин аст? 

9. Пешоянддои «бо» ва «бе»-ро чй тарз аз пешванддои ка- 
лимасозй «бо-» ва «бе-» фарк кардан мумкин аст? 

10. Ч,узъх,ои кадом пайвандакх,оро чудо ва чузъхои кадом 
пайвандакро якчоя менависанд? 



53. Матнро хонда, калимахри мустакилмаъно ва номустакил ё ёварро 
чудо-чудо нависед. Ба болои хар кадом калима ё таркиб бо х,арф 
ишора кунед, ки ба кадом хиссаи нутк тааллук дорад: 

Пас аз барфу боронной пай дар пай шаб хдво якбора ку- 
шода шуд(4). Осмон софу бегу бор ва аз тобиши мох,и пурраи 
шаби чордах, равшан буд(4). 

Соат аз дах, гузашта буд, аммо бачах,о ин хдвои софи 
дилкушо ва замини яхбастаи(2) белойро ганимат шумурда, 
ба яхмолакпарй(2) ва руст-рустакон(2) барин бозихр 
машгул шуда вакти хобро хдм аз хотир бароварда бу- 
данд(4). Падару модарон онхоро кохишкунон(З) ба хона 



55 



даъват мекарданд. Бачахр дастони дар аёс мисли лаблабу 
суп-сурх ва карахтшудаашонро(З) ба пеши дахрнашон бур- 
да, пуф-пуфкунон(З), бо дилхри ба бозй кашол ба акиби 
худ нигох, карда-нигох, карда(З) аз сахну майдончахо(2) ба 
суйи хонахряшон мерафтанд(4) (А.Д.). 

Исм 

♦ Калимаю таркибхр хам маънои лугавй ва хам маънои 
грамматики дошта бошанд, хиссахои мустакил, факат маънои 
грамматики дошта бошанд, хиссахои номустакил хисоб меё- 
банд. 

Хиссахои мустакилро аз чахор чихат гурухбандй мекунанд: 
маънои умумии лугавй, маънохои грамматики, хусусияти 
калимасозй ва вазифаи нахвиашон дар чумла. 

Маънои умумии лугавии исм — ашё, сифат - аломати ашё, 
шумора - микдор, зарф - аломати амалу холат ва аломат, 
феъл - амал. 

Маънохои грамматикии калимахои мох, замш, хона, даст, 
дахон, лаблабу ва гайра исмхои мушаххас (конкрет), чине, 
бечон, муайян, танхо; калимахои тобиш, вацт, хоб, хотир, 
бозй, яхмолакпарй ва гайра исмхои маънии (абстракти) замон, 
амал, холат; калимахои барфхо, боронхо, бозихо, дилхо, 
сахнхо, майдончахо исмхои бечони чамъ; бачахо, падарон, мо- 
дарон исмхои шахеи чамъанд. 

54. Аз матни х,икоят исмх,оро гурухбандй карда ба дафтар нависед: 

Дар диёри Туркистон подшохи сохибшавкат(2) ва адолат- 
парваре(2) буд. Яке аз арбобони давлати у ба сабабе аз шох 
гумонбар шуда руй аз шох битофт ва яке аз душманони ма- 
ликро фиреб дода бар зидди у ба чанг хезонд(З). Чун шох до- 
нист, ки душман аз итоат гардан тофтааст, ба у номаи 
насихатомези(2) мушфикона(2) фиристод(4). Аммо хасми 



56 



магрур аз гояти такаббур ба он илтифот накард ва хдр кучо 
гурухи саргардонро(2) ба чониби худ чазб мефармуд(4). 

Подшох дид, ки онхрро ба мулоимат ислох карда намета- 
вонад, чунин пайгоме фиристод(4): «Ману ту ба шишаю санг 
монандем. Хох, санг бар шиша занад ва хох шиша бар санг, 
дар хар ду хрлат шиша хохад шикает ва сангро осебе нахохад 
расид» (Калила ва Димна). 

г> 

• 1) Кадом калимахо муродифи лугавианд ва бо кадом 
максад кор фармуда шудаанд? 

2) Иборахри руй тофтан ва гардан тофтан чй гуна вохиди 
забонанд? 

3) «хасми магрур аз гояти такаббур» чй санъати сухан аст? 

4) Калимаи «гурух» чй гуна исм аст? 

5) Дар ифодаи «сангро осебе нахохад расид» пасоянди -ро 
ба кадом вазифа кор фармуда шудааст? 

• Дар забони точикй шакли чамъи иемхр бо ёрии 
пасвандхои шаклеози -хо ва -он (-гон, -ён, -вон) ифода меёбад: 
барфхо, хонахо, бозщо, дастхо, бачауо; арбобон, душманом, 
дастон, хонандагон, гадоён, бозувон. Дар иемхои иктибосии 
арабй ин маънои грамматики бо пасванди арабии -от 
(чамъбандии солим) ва тагйири овозхои решай калима 
(чамъбандии шикаста) ифода мегардад. 

Иемхои чрмеъ низ дар шакли чамъ омада метавонанд: 
мардумон, гуруххо. Исмхо бо шумора ва калимахои ифодаку- 
нандаи микдор: чанд, якчанд, чандин оянд, пасванди чамъ на- 
мегиранд: ду рафщ, сад сар гусфанд, чанд хикоят, чандин муд- 
дат ва гайра: Аз мардуми афгон чахорсад мард ба султон 
мулхац шуданд (Тазкираи Давлатшох); Дидед, ки дар он ч,о 
садхо коргар кор мекунанд (С. А.). 

Як микдор калимахои арабй дар шаклхои танхо ва чамъи 
арабй ба забони точикй гузаштаанд. Азбаски мафхуми абс- 



57 



тракти грамматикии шакли арабй дар забони тоники равшан 
дарк намегардад, дар гуфтору навиштори тоники ходисаи 
намъи ду карата ба миён омадааст: маълумотхо, тадцщотхо, 
тагйиротхо, абётхо, навохихо, ашхосон ва гайра. Мувофики 
меъёри забони адабии тоник чунин калимахо бояд дар шакли 
намъи тоники ё арабй кор фармуда шаванд: байтхо ё абёт, 
тахсхо ё ашхос. 



55. Исмхоро дар шаклхои гуногуни чамъ нависед ва ба зери исми 
намъе, ки дар забони адабии имрузаи тоник маъмултар аст, хат ка- 
шед. Намуна: шоир - шоирхр, шоирон. шуаро; вак/п - вактхо, 
авцот; талаба, малик, халк,, вазир, раис, олим, адиб, муаллим, ус- 
тод, мактаб, варан,, илм, х,айвон, хаёл, тачриба, робита, цонун. 

56. Кадом шакли намъи исмхои арабию тоники мафх,уми намъро 
сахехтар ифода мекунад? 

Суолот - саволхо, циноёт - циноятхо, муносибот - 
муносибатхо, хохишот - хохшихо, мацолот - мацолахо, 
сафахот - сахифахо, фармоишот - фармоишхо - 
фармоишотхо, алоцот - алоцахо, маворид - мавридхо, навоцис 
- нуцсонхо, вазоиф - вазифахо, масоыл - масъалахо, анвоъ - 
навъхо, ахзоб - хизбхо, тадобир - тадбирхо, адён - динхо, 
аъёд - идхо. 

• Л Бо ёрии пасвандло сохтани исмхо тарзи маъмули кали- 
масозии сарфии (морфологии) ин хиссаи нутк ба шумор мера- 
вад. Бо пасванддои -гар, -гор, -бон, -чй, -ор, -вар исми шахе 
(охангар, суратгар, омузгор, талабгор, богбон, пуштибон, 
навбатчй, харидор, парастор, шиновар, сарвар), бо пасвандхри 
-а, -ак, -на, -она, -й, -иш, -гох, -ок, -акй исмхои ашё (забона, 
шукуфа, тартара, намак, пустак, олуча, бозича, томиёна, 
сузанй, дастгох, хурок), исмхои аломат, хрлат, амал (сафеда, 
ханда, нолит, хонит), бо пасвандхри -гох, -зор, -сор, -истон, - 
дон исми макон (гузаргох, истгох, гулзор, регзор, кухсор, чат- 
масор, кухистон, бемористон, кахдон), бо пасващгхри -й (-гй), 



58 



-гари, -ор исмхри маънии аломат, холат, амал, касбу хунар, 
сохаи машгулият (зебой, дустй, гуруснагй, сабзавоткорй, 
косибй, оуангарй, ресандагй, одамгарй, зуригарй, кирдор, куш- 
тор) сохта мешаванд. 



57. Ба решай калимахои зерин пасванди мувофик васл намуда исмхои 
шахе созед: халво..., зар..., варзиш..., савдо..., тарбият..., 
маслихат..., игво..., тухмат..., мадад..., фуруш..., дарвоза..., нигах-.., 
хашар... 

58. Бо пешванди хам- дах исм созед, ки онхо ба мафхуми шахе далолат 
кунанд. Муайян кунед, ки пешванди хрм- аз чй гуна решай калимахо 
исми шахе месохтааст. 

59. Кадом тарзи ифода бехтар аст? 

Кафшерчй - кафшергар, муолицагар - муолицакунанда, та- 
бобатгар - табобаткунанда, тракторчй - ронандаи трактор, 
бул$озерчй - ронандаи булдозер, щтисодчй - щтисодшинос, 
иштирокчй - ширкаткунанда, саё^атчй - сайё%, саруадчй - 
саруадбон (марзбон), ёрдамчй - ёвар, хизматчй - корманд, 
навбатчй - навбатдор, наклиётчй - корманди наклиёт, дуругчй 
- дуруггу, рубобчй - рубобй — рубобнавоз, ду торчи - дуторй - 
дуторнавоз. 

§ Ч 

• Мувофики имлои нав иемхои таркибии зерин бе нимти- 
ре, бо бандаки изофй ва ё бо пайвандаки пайвасткунандаи -у 
(-ю, -ву) навишта мешаванд: мактаби интернат, вагони ресто- 
ран, механики ронанда, хизби халкии демократй, Боги марка- 
зии фархангу фарогати шахри Душанбе, хафтаномаи 
фархангию иттилоотй, конфронси илмиву амалй, омузишгохи 
касбиву техники, Донишгохи Русияву Точикистон, лугати 
точикию руей, факултаи молиявию иктисодй, акидахри сиё- 
сию ичтимой, тарбияи харбию ватандустй. 

Номхои Худо, ном, насаб, тахаллус, лакдб, сулолахои 
таърихй, номхри макомоти давлатй, мансабхои олй, парчам 
ва нишони миллй, калимаи аввал ва исми хоси дохили номи 

59 



таркибии унвонхри фахрии давлатй ва мукофотхри олй, 
исмхри хоси маъмурию сиёсй, чугрофй, идора, макомоти 
давлатй ва фархангй бо харфи калон навишта мешаванд. 

Сифат 

60. Матнро бодиккат хонед ва сифатх.оро бо сох,иби аломат (мавсуф) ба 
дафтар нависед ва шарх дихед, ки сифатхо чй гуна аломати мав- 
суфро ифода кардаанд: 

Шабе аз шабхри зимистон бист нафар аз чдвонони дехди 
Соктаре дар мехмонхонае мачлиси дангона (гаштакона) бар- 
по карданд. Мехмонхона назар ба тарзи зиндагонии дехрт хе- 
ле хуб ороста буд: дар замини мехмонхона барон нигахдории 
рутубат най рехта, аз болои он буре андохта ва аз болои буре 
намади кдзокии хубе пахн карда буданд(4). Курпа ва 
курпачахр хам он кадар чиркин набуданд. 

Дар пешгохи мехмонхона сандалии гарм ва дар поёни он 
манкали чуянии пуроташ буд. Дар гирдогирди(2) он манкал 
шаш халкаи чойникмонак(2) буд, ки чойникхри(1) чойи кабуд 
дар он чо дар чуш буданд (С.А.). 

1) Дар колаби сифати мураккаби пуроташ (сифат+исм) бо 
чузъи пур- боз кадом сифатхоро сохтан мумкин аст? 

2) Чаро исми цавонон бо шумораю нумеративи бист нафар дар 
шакли чамъ, вале исми %алца бо шумораи шаш дар шумораи 
танхо омадааст? 

3) Калимахои мацлис ва замин бо кадом маънй кор фармуда шуда- 
анд? 

4) Феълхои рехта, андохта ва пахн карда буданд бо хамдигар чй 
муносибати маъной доранд? 

5) Амали хабари чумлаи охиринро (дар чуш буд) боз чй тарз ифода 
кардан мумкин аст ва байни он шаклхои грамматикии хабар чй 
муносибати маъной пайдо мешавад? 



60 



? 

• Сифат аломати ашё, чигунагии ходисаю вок,еахрро ифо 
да мекунад. Сифат ранг, буй, маза, вазн, арзиш, хислат, хусу- 
сияти ашёро ифода кунад (дар матни боло: кабуд, гарм, хуб, 
чиркин) - аслй, ба чизе, маконе ё замоне нисбат дода шавад 
(чуянй, цазоцй, дангона, пуроташ) - нисбй меноманд. 

Сифатхри аслй дарачахри киёсй доранд: хуб, гарм - оддй, 
хуб-тар, гарм-тар - киёсй, хуб-тарин, гарм-тарин; хеле хуб, 
хеле гарм; аз хама хуб, аз хама гарм; хуби хуб, гарми гарм — 
олй. Дар сифатхри аслй кам ё беш зохир шудани аломат низ 
мушохида мешавад: кап-кабуд, кабудча, кабудтоб, кабудча- 
тоб. 

Сифатхри нисбй чунин хусусиятхр надоранд. Пасвандхри - 
й, -гй, -ей, -ин, -гин, -она аз исмхр бо хамин маъно сифат месо- 
занд. Баъзан сифат бе пасванд (ё-и нисбат) низ омада, ба 
аломати нисбии мавсуф далолат карда метавонад: манкали 
чуянй - чуянин - чуян. 



61. Дар калимасозии сифатх,ои чумлах,ои зерин чи хусусият мушохида 
мешавад? 

Пекин инро фаромуш накардан даркор аст, ки як одами 
давлатманд абадй бодавлат шуда наметавонад (С. А.); Дар 
даруни ин кузача дах дона тиллои дахсумй, дах, дона тиллои 
панчсумй буд. Самадхоча ду тиллои дахсума ва дах тиллои 
панцсумаро гирифта, ба кисааш гузошт (Ч..И.). 

ел 

% • ,.л 1) Тарзи дигари ифодаи хабари чумлаи аввал {фаромуш накар- 
дан даркор аст) чй гуна хохдд шуд ва кадоме аз онхо дар забои 
маъмултар аст? 

2) Дар сифатхои боацл - баацл - ацлнок, бохирад - хирадманд, нотоб 
- бетоб - камтоб, самими - самимона, асабй - асабонй, (одами) 
касалй - касалманд, айнакй - айнакдор, дупудй - дупуда, дируза — 
дирузангй, пашмй - пашмин - пашмина, пахтагй - пахтагин - пах- 
танок, нахудй - нахуддор, лолагун -лоларанг кадом унсурхои ка- 



61 



лимасоз муштараквазифа шудаанд ва сифатхри сохта ва мурак- 
каби хдммаъно чй тафовути услубй ё тобиши маъно доранд? 



62. Дар матнх,ои зерин нависанда аз кадом имконоти калимасозии си- 
фат фоида бурдааст? 

Ман мегуям, ки, агар мумкин бошад, бо хуручи оммавй ин 
гургони одамхорро(1) тавбаи гургй додан л озим аст(4). 

- Уй гургони одамхор! Аз шумо у меди одамгарй кардан ва 
одам шудани шуморо чашм доштан галат аст! Шуморо тав- 
баи гургона додан лозим(4)! (С.А.). 

9 

*,* Л) Ифодаи аз касе чизеро чашм доштан чй гуна вохиди забон 

аст? 
2) Ч,онишини шахсии шумо ба маънои чамъ омадааст ё ба маънои 

танхо? 
3)Аломати хитоб барои чй гузошта шудааст? 



63. Дар чумладои зерин сифатхри ишорашуда аз чих,ати сохт чи 
нуксонх,о доранд ва онхрро чй тарз ислох, кардан мумкин аст? 

1 . Ин рафтори духтар бухгалтерро боз хдм умеднок мекард. 
2. Онхо бештар ба нормаи хурокй дикдат доданд. 3. Ин 
дакикахр бисер нозук ва хавфовар буданд. 4. Тазкиранависон 
вок,еах,ои таърихиро муболигаангез баён кардаанд. 5. Дарах- 
тон ба назари ман асрорангез ва пурсукут менамуданд. 6. 
Шофёр пуштнокй ба хоки тапурнок афтод. 

"о" 

1. Калимахои иктибосии бухгалтер, норма ва шофёрро бо ка- 
дом калимахои точикй иваз кардан мумкин аст? 



64.Дар матни зерин тавсиф дар кадом колаби сифат ва сифати феълй 
ифода ёфтааст ва дар матни асари бадей чй вазифаи услубиро адо 
мекунад? 



62 



Дар хдкикдт хдм хусну чамоли(5) Гулнор таъсирбахшо 
буд: чашми сиёхи оташбор, мижгони дарози чрншикор ва 
абруи(б) качи дунболадори(б) у дили хар бинандаро аз чр 
мебурд; муйи(6) дарози тобдораш, ки то хамгашти 
зонухряш мерасид, барои хаваскорон каманди печоне буд; 
зулфи парешонашро гирди рухсори тобонаш ба он зебой(б) 
тасвир кардан аз дасти хеч, накдоши нодиракор намеомад: 
кади навраста, руйи(6) хучиста, зулфи шикаста, абруи пай- 
васта - хама ба якдигар зебанда афтида буданд. Донахри 
ашки алмосгун, ки аз чашмони дурахшонаш ба руйи рах- 
шонаш мечакиданд, намуди шабнами сахариро ба руйи 
гулбарги таре чилва медоданд (4) (С. А.). 

9 

1) Кашмаируй ба чанд маънй омадааст ва он ъзрухсор бо ка- 
дом тобиши маъно фарк мекунад? 

2) Оё исми намуд ба маънои хел ва навь омадааст? 

3) Сифатхои рахшон ва дурахшон ба чихо нисбат дода шудаанд? 

4) Ба чуз тавсиф боз кадом санъатхои лафзй ва маънавй истифода 
шудаанд? 



65. С.Айнй х,усну намоли кэдрамони асарашро ^амин тарз тасвир кар- 
дааст. Шумо х,ам аз тавсифдои нависанда истифода бурда симоеро 
тасвир намоед. 



66. Бо немкой хабар, маълумот, хунар, фархрнг, муваффацият ибора 
ва нумлах,ое созед, ки дар онх,о калимах,ои мазкур дар як маврид бо 
пешояндх,ои бо ва бе омада, дар мавриди дигар чун пешванддои бо- 
ва бе- сифат сохта бошанд. 

Шумора 

I 

к»-! Маънои умумии грамматикии шумора адад, микдори 
ашё ва тартиби шумури он аст. Ададхр бидуни ашё мафхум- 



63 



хри гайримушаххасро (абстрактро) ифода мекунанд, бо ашёи 
башумур ки омаданд, маънои мушаххас пайдо мекунанд. 
Шуморахр микдорй ва тартибй мешаванд. Шуморахри 
микдорй (аслй, тахминй, касрй) бо ченакхри шумор 
(нумеративхо) ё бе онхо бо исм (годе бо масдар) омада, дар 
чумла вазифаи муайянкунандаро адо мекунанд. Шуморахр аз 
чихати сохт содда (ду, шаст, уазор...), сохта (дуюм, шас- 
тум...), мураккаб (дувозда^, шашсад...) ва таркибй (висту ду, 
шасту чор...) мешаванд. 

Шуморахр дар мавридхри гуногуни гуфтору навиштор ба 
тарзхри чор - чауор, чил - чщил, дусад -дувист, уаштоду 
%ашт - ду ком навад, танцор - ду висту да%, разору нуусаду 
наваду ну% - нузда^саду наваду ну%, ним - 0,5, яку чоряк - 1, 
0,25 низ кор фармуда мешаванд. 

67. Дар мисраъх,ои зерин шуморах,ои як - сад, як — дусад, х,ар банд, х,ар 
печ -хрзор чй нияти услубии шоирро адо кардаанд? 

1. Агар як зулф бифшонад(1), аз у сад дил рахр гардад 
Ва гар як чашм бигморад(1), дусад дилро кунад пурхун(4) 

(Рудакй). 

2. Зи дил як катра хун мондааст аз хачри чигарсузат(2), 
Вале дар чуйбори дида сад дарёи хун дорам(4) (Камол). 

3. Зулфат дидам, сар аз чамон(1) печида 
В-андар гули сурхи аргувон печида; 
Дар дар банде хазор дил бар бандаш, 
Дар дар пече хазор чон печида(4) (Рудакй). 

О 

• 1) Таъбири сар аз низе печидан чй гуна вохиди забон аст? 
2) Калимаи банд сермаъност ё омоним? 

• Шуморахр бо харф навишта шуда бошанд, пасвандхри 
-ум, -юм якчоя (сездаууми сентябр), бо ракам навишта шуда 
бошанд, бо нимтире навишта мешаванд (13-уми сентябр). Пас 

64 



аз ракдмхои римй пасванд навишта намешавад (асри XXI), 
аммо «асри бисту якум» мехонанд. «13 - сентябр» навиштан 
галат аст. Хдмин крида дар навишти нумеративхри -та, -то 
ва хиссаи калимаи мураккаб низ чорист: бистсолагии {бисту- 
мин солгарди) Ч,умхурии Точикистон - 20-солагии {20-умин 
со л гард и) Ч,умхурии Точикистон. 

Ч,онишин 

68. Ба тацтеи вазн, х,иссах,ои чумла (синтагмах,о) ва аломатх,ои китобат 
риоя карда шеърро бурро, пуртаъсир кироат кунед: 

Тифл мондам аз ту, модар, руйи ту дар ёд нест, 

Комати ту, чашми ту, абруи ту дар ёд нест 

(Мирзо Турсунзода). 

Ба сарвактам намеойй, хазон гаштам, намепурсй, 

Бихишти мал, бахрри мал, гули раънои боги май. 

Чй кардам ман] Чй гуфтам ман! Чй дидй? Аз чй ранчидй? 

Махи ман, кавкаби ман, нури чашми ман, чароги ман 

(Сайидо). 

Дар байти аввал чонишини ту мусохиби гоиб - модарро, 
дар порчаи дуюм чонишини ман худи гуяндаро ифода меку- 
над, ки кахрамони лирикии газал аст. Дар чумлаи «Чй кар- 
дам ман» бе зикри чонишини ман хам сохиби амал аз шакли 
феъли чй кардам (шахси яку ми шумораи танхо) маълум аст. 
Бинобар ин чонишинхои шахси якуму дуюм, ки хангоми гуф- 
тор хозиранд, аз руйи зарурат зикр меёбанд. Вале дар 
матнхои боло такрори чонишинхои ту ва манро бемавкеъ ё, 
ба истилохи адабиётшиносй, «мисраъпуркун» шуморидан 
мумкин нест, зеро ба василаи такрори чонишинхои мазкур як 
олам эхсосоти кахрамони лирикии асар ифода ёфтааст. 

I 

• Чрнишинхо дар хама забонхо хам камшуморанд, аммо 
ба чойи кариб хамаи калимахои маънодор омада, ба 
мафхумхои гуногун далолат карда метавонанд, бинобар ин аз 

65 



чумлаи калимахри серистеъмолтарини забон ба шумор мера- 
ванд. Мустакилияти чонишинхо нисбй аст, зеро аввал номи 
ашё, аломат, адад, амалу холат зикр наёбад, аз ишора кардан 
ба онхо бо ёрии чониншинхр муроде хрсил намегардад. Чрни- 
шинх.0 як омили кутохбаёнианд: Порсол дар мехмонхонаи ка- 
лони шахр фочиае руй дод. Баъди хамон сайёхрнро ба даруни 
шахр надароварданд (Ф.М.). Дар ин но ишорачонишини 
уамон ба чойи як чумла (Порсол дар мехмонхонаи калони 
шахр фочиае руй дод) омадааст. Вале зуд-зуд такрор шудани 
чонишини шахси сеюм боиси духурагии маъно ва тира ифода 
ёфтани матлаб мегардад: 

Аммо даррав натавонист, ки ба сари мурда равад. Аз касе, 
ки хабари мурдани модаркалонашро ба вай расонида буд, 
хохиш кард, ки ин хабарро ба хучаини вай хам расонад ва аз 
вай илтимос кунад, ки ягон касро ба чарогох фиристонад, то 
ки у рамаро ба вай супорида, ба сари мурда равад (С. А.). 

Дар ин матн чонишини вай чор маротиба ва чонишини у як 
маротиба кор фармуда шудааст ва ин, бешубха, ба равшан 
дарк намудани мундаричаи матн хал ал мерасонад. 

Хусусияти сарфию нахвии чонишин ба он вобаста аст, ки 
он ба чойи кадом хиссаи мустакили нутк, меояд. Чрнишинхр 
шахсй, нафсй-таъкидй, саволй, таъинй, манфй, номуайянй, 
муштарак ва ишоратй мешаванд. Ч,онишивдо дар ифодаи 
мафхумхри шахсу ашё омада, дар чумла вазифаи мубтадою 
пуркунандаро, аломату микдорро ифода намуда, вазифаи му- 
айянкунандаю хабарро, ба чойи зарф омада, вазифаи хелхои 
гуногуни хрлро адо мекунанд. 

Чрнишинхри май - мо, ту - шумо, у - вай - он кас - эшон 
(шон) дар ифодаи шахси танхр силсилаи муродифоти 
лугавию грамматикиро ташкил додаанд. 

69. Дар матндои зерин чонишинх,ои мо, шумо, шумоён, эшон (шон) ба 
кадом маъно омадаанд? Ба воситаи чонишин*о чй гуна муносибати 
гуянда (мусбат ё манфй) ифода гардидааст? 

Ёри мо харгиз наёзорад(1) дили агёрро, 

Гул саросар оташ аст, аммо насузад хорро(4) (Хдлолй); 

66 



Агар мо писаратонро ба хизмат гирем, шуморо кй 
нигохубин мекунад?(4) (Х-К-); Йигити нозанин, бародари шу- 
мо ва завчаи эшон ба шумо боз чихо фармуданд?(4) Дилашон 
боз чихо мехостааст? Балки тухми анко металаб дилашон? 
(Ф.М.); -Вибераторро дошта наметавонию боз шон{\) брига- 
дир! - аз чахл намефуромад апаи Бустон (Рузнома); Май хукм 
кардам шумоёнро, ки волидони мактулед(4). Ин шахсро, ки 
бар вай даъвои шумо собит гаштааст, ба хукми шариат, агар 
хохед, касос кунед ва агар хохед, дият (товони хун) ситонед(4) 
(Восифй). 

о 

1) Калимаи завча чй маъно дорад ва бо кадом максад кор фар- 
муда шудааст? 

2) Таъбири тухми ащо чй гуна вохиди забои аст ва чй маъно до- 
рад? 

3) Калимаи дият чй гуна вохиди лугавй ба шумор меравад? 

4) Феъли ситондан аз муродифхои гирифтан ва рабу дан чй тафову- 
ти маъной дорад? 



70. Дар матни зерин калимадои ишорашуда кадом хели чрнишинхрянд 
ва чй хусусияти услубй доранд? 

Он ки аз дарди дили худ ба фигон аст, манъм 
В-он ки аз зиндагии хеш ба чон аст, манам(4). 
Он ки дар хусн кунун(1) шухраи(1) шахр аст, туй 
В-он ки дар ишки ту расвои чахрн аст, манам (Х,илолй). 
Вах, чй суруре аз ин суханон ба синаи Наниманча рох ёфт? 
Чй рушноие ба дилаш тофт(4)? (С.У.); Кулмаки оддии канори 
пиёдагард(2)... ин цадар банур(1) , ин цадар дилкаш, хатто, ме- 
тавон гуфт, ин цадар зебо мешудааст?! (Ф.М.). 

су 

• 1 ) Муродифхои худ ва хеш чй тафовути услубй доранд ва дар 
шеър бо чй максад кор фармуда шудаанд? 



67 



2) Калимахои шухра ва шахр чи гуна вохдци лугавианд ва дар шеър 
бо чй максад истифода шудаанд? 

71. Дар истифодаи чрнишинхои ишорашуда ва бандакчрнишини -аш чй 
галат мушох,ида мешавад? Чумлахрро ислох, карда ба дафтар нави- 
сед. 

1. Зиндагй конунхри нонавиштаи худро дорад; 2. Комёби- 
хри тиб имкон доданд, ки мубориза бо амрози сироятй хдлли 
хешро ёбад; 3. Дехдононе, ки бахорро бесаброна интизораш 
буданд, ба киштукор сар мекунанд; 4. Чизи дигаре, ки маро ба 
хаячон овард, ин дидани хдмин китобх,о буд. 5. Он кас хеле 
серкор буданд ва фурсат хам надоштанд, зеро пас аз машклои 
тулонй, консертхр, сафархри хунарй хеле хаста шуда ба хона 
меомад. 

72. Матндои зеринро ба дафтаратон нависед, ба зери чрнишину 
бандакчрнишин хат кашед ва шарх, ди*ед, ки ба кадом мафхумхр 
далолат мекунанд ва нависанда онхрро бо кадом мацсад ба кор 
бурдааст. 

1. - Оксакол, ту бе розигии мо ба мардикорй даст намон, 
халк дастатро бурида мепартояд(4) (Р.Ч,.); 

2. Бой хам ба у муомилахои хуб мекардааст(2). Дар вакти 
кор фармудан ба у намегуфтааст(2), ки, масалан: «Гузаро 
хишова кун» ё ин ки «Гандумро дарав», балки мегуфтааст(2), 
ки: «Гузаатро хишова кун», «Гандуматро дарав»; 

3. Инак, аруси хикояи мо, ки Гулбибй аст ва дар замони 
хурдтаракиаш(1) шумо бо у шинос шуда будед, ба хамаи хусн 
ва латофати табий доро буд(4) (С. А.). 

о 

• 1) Калимаи оцсацол чй гуна вохиди лугавй аст ва дар матн бо 
кадом максад истифода шудааст? 

2) Нависанда калимаи мардикорй ва ибораи даст намонро бо кадом 
маъно кор фармудааст? 

3) Дар матни дигар калимахои бой ва гуза ба кадом маъно омада- 
анд? 

4) Гулбибй кахрамони кадом асари С.Айнй аст ва чаро нависанда 
уро аруси хикоя меномад? 

68 



Феъл 

• Феъл маф^умх^ои амал, хдракат ва х,олатро ифода меку- 
над. Тасвир феъл надошта бошад, сурати чисмх,ои бечон (на- 
турморт) ва бехдракат аст. Феъл ба тасвир чон бахшида, онро 
зинда мекунад, ба хдракат меоварад. 

Мукоиса кунед: 

1.Х,авлии васеъ. Дар миёнчои он - як сархдвз. Дар гирдо- 
гирди он — дарахтони сабзу хуррам. Дар як канори сархдвз, 
зери мачнунбед — кати чубин. . . 

2.0динамохдола корх,ояшро тамом кард. Ба руйи буре 
курпачаашро андохта, ба сари чархаш нишаста буд ки, дуп- 
дупи кадаммонии бошиддат ба гушаш расид. Вай аз дарича 
каллаашро бароварда ба руйи хдвлй нигох кард. Як чавони ба 
назар бисту се-бисту панчсолаи сиёх,тоб давида ба суйи хона 
меомад... 

Дар матни дуюм тамом кард, нишаста буд, ба гуш расид, 
нигох кард, меомад шаклх,ои тасрифии феъл, андохта, баро- 
варда, давида шакли тасрифнашаванда - сифати феълй (ан- 
дохтан, баровардан, давидан масдар) аст. 

Маънохои грамматикии феълх,ои тасрифии матни боло: 

• сигай хабарй, 

• замони гузашта, 

• шахси сеюм, 

• шумораи танх,о, 

• тарзи фоил, 

• меомад - намуди давомдор, бокимонда - мутлак,, 

• шаклх^ои замонии сигай хабарии матни боло: тамом кард, 
ба гуш расид, нигох кард - замони гузаштаи наздик, нишаста 
буд - замони гузаштаи дур, меомад - замони гузаштаи 
х,икоягй, 

• аз чихдти сохт меомад, андохта, давида - феъли содда, ба- 
роварда - сохта, тамом кард, нигох кард - таркибй, 



69 



• нишаста буд - шаклан таркиби, 

• ба гуш расид - ибораи рехта. 

73. Давоми матнро мисли боло тахлил кунед. 

Одинамоххола(2) дар сонияи аввал(З) хайрон шуд, хатто 
андаке тарсид хам. Вай зуд аз чояш бархест. Он чавон зада ба 
хона даромад. Вай базур(2) нафас мекашид. Чашмони 
бечояш(2) саросемавор(2) хама чоро такопу(2) мекарданд. 

к* ^ 1) Феълхои хайрон ту дан, тарсидан ва бархестанро тасриф 
кунед. 

2) Х,амаи феълхои матнро дар шакли замони гузаштаи сифати 
феълй (тарсида) нависед. 

3) Шарх дихед, ки феъли зада ба маънои амали феъли даромад чй 
тобиши маъно зам кардааст. 

4) Феълхо дар чумла ба вазифаи кадом аъзо омадаанд? 

5) Бо пешояндхои ба ва бе ва калимахои зур ва цо (й) ибора ё чумла 
созед ва таркибхои «ба зур» ва «ба чо(й)»-ро аз чихати имло бо 
калимахои сохтаи базур ва бецо мукоиса кунед. 

!* • л Масдар номи амалу холат (исми феълй) аст. Дз асоси за- 
мони гузаштаи феъл бо зам намудани пасванди -ан сохта ме- 
шавад: тарсид-ан, хайрон шуд-ан. Дар чумла мисли исм ба ва- 
зифаи мубтадо ва пуркунанда, инчунин аъзохои дигар меояд. 

Сифати феълй амалу холатро хамчун аломати ашё ифода 
мекунад. Шаклхои замонй дорад. Шаклхои замони гузашта 
(хонд-а, хонд-а-гй) , хозира (хон-анда, хонд-а истод-а, ме-хонд- 
а-гй), оянда (хонд-ан-й) дорад. Шакли хонд-а чун амалхои 
пайрави феъли тасрифй (хабархои чида) низ ба кор бурда ме- 
шавад: 

Ман дарро кушода, ба дарун даромада, хозиронро як аз на- 
зар гузаронида, салом додам. Дар ин маврид пас аз хабархои 
чида аломати вергул гузошта мешавад. Набояд фаромуш 



70 



кард, ки ин шакли сифати феълй дар чумла ба вазифаи хелхои 
гуногуни хол низ омада метавонад. Дар ин сурат аломати 
вергул гузошта намешавад: Ман аз дар хаидида ё хандида- 
хандида (хандакунон - феъли хол) даромадам. Дар ин чо 
сифатхри феълии хандида, хандида-хандида ва феъли холи 
хандакунон ба вазифаи холи тарз омада, дар кадом холат со- 
дир шудани амалро мефахмонад. 

74. Нумлахрро бодиккат хонед ва мукаррар кунед, ки дар кадом 
мавридхр пас аз шакли мазкури сифати феълй аломати вергул гу- 
зошта мешавад ва дар кадом маврид гузошта намешавад. 

1 . Тирхри чарх хурда шуда(!) гарданахо кафида(!) тасмахр 
фарсудаанд (С.А.); 2. У гарки тамошо ва андешахри ошикрна 
шуда(!) аз гардиши лангари соат бехабар буд; 3. Тагоиям чойи 
дар даст доштаашро нушида(!) пиёларо ба додараш Алихон 
дода(!) ба у як нигохи тезу тунд карда(1) давом намуд (С. А.); 
4. Кае аз сирри онхр бохабар нашуда(!) гапхояшонро ба осонй 
фахмида наметавонад (Х..К.); 5. Набиполвон барои дониста 
гирифтани муддаои он чашмонашро калон кушода(!) ба у 
нигох, кард; 6. Азимшох, гум шудани ду гусфанди худро шуни- 
да(!) хеч изгори андух, накрад (С.А.). 

75. Дар матнхои зерин феълхои ишорашуда аз хамдигар чй тафовути 
шаклй доранд, онх,о аз кадом чихат муродиф шудаанд. 

1. Ман муйи хешро на аз он мекунам сиёх (сиёх намеку- 
нам), 

То боз чавон шаваму нав кунам гунох(4); 

2. Ин чахон поку хубкирдор аст, 

Он шиносад (мешыносад), ки дил-ш бедор аст(4) (Рудакй). 

З.Як руз Мирзо Абдулло ном мирзой сари сандук, - кассири 
як бой аз Крриишкамба(2) сад хазор танга - понздах хазор 
сум кщ)з мепурсад (царз пурсид) (С.А.); 4. - Писарам, агар ним 
соатакак вакт дошта бошед (дошта бошй), хамрохи ман як 
гардиш мекардед (гардишкун) (СУ.). 



71 



• 1) Чаро нависанда ибораи мирзой сари сандукро кассири як бой, 
сад уазор тангаро понздах, х.азор сум шарх додаст ва холо мавкеи 
калимахои кассир ва сум дар забони тоники чй гуна аст? 
2) Пасванди -акак дар таркиби ним соатакак ва калимаи як пеш аз 
феъли гардиш кардан омада, ба тарзи баёни фикр чй тобиши 
маъно зам намудааст? 



76. Дар шакл, сохту таркиби феълхри ишорашуда чй нуксон рафтааст 
ва онро чй тарз ислох. кардан мумкин аст? Матнхрро ислох, карда, ба 
дафтар нависед. 

1 . Баъзан бошавк, муйхои хохдрчаамро мебофидаму дар ка- 
дом шакл хушнамуд буданашро изхрр менамудам; 2. Вай ба 
лутфу мехрубонии духтар гарцида фаромуш кард, ки барои чй 
ба ин макон омада буд; 3. Дикдати уро лифофаи калони сабз, 
ки дар болояш бо харфхри калон «Ч,умх,урии Украина, вилоя- 
ти Закарпате, шахри Ужгород» навысонда туда буд, чдлб на- 
муд; 4. Барои бисере аз мардум ин курта ачиб аст ва бо дида- 
ни он хама мутаацциб туда дахрни хамёнро боз мекунанд; 5. 
Дарёчаи шухоб бо фигон норй буду нола мекард. Гуё пешо- 
мади нохушеро нацл дошт; 6. Ман боварй дорам, ки онхо дар 
хар кучое, ки набошанд, шарафи варзиши точджро химоят 
хоханд кард (Рузнома). 

Зарф 

I 

• Зарфхо гуногунмаъноанд: Зарфхои аломат ба сифатхои 
аслй монандй доранд. Фарк, дар ин ч,ост, ки сифат аломати 
ашёро, зарф аломати амалу холатро ифода мекунад. Онхо дар 
чумла ба вазифаи хелхои гуногуни хол омада метавонанд: Кац 
нишину рост гап зан. Кам-кам хуру уамеша хур. Зарфи ало- 
мат хам мисли сифат эхтиёчи калимаи эзохшавандаро ба 
шархи аломат к,онеъ мегардонад ва хамеша дар пахлуи он чой 
мегирад. 



72 



Ба тарики киёс ифода намудани аломати ашё ва амалу 
хрлат низ ба робитаи маъноии зарфу сифат далолат мекунад. 
Агар факдт сифатхри аслй дарачаи мукоисавиро ифода ку- 
нанд, на танхр зарфхои аломат, балки зарфхои микдор, за- 
мон ва макон хам микдору дарачаи зохиршавй, замону мако- 
ни вокеъ гардидани амалу хрлатро ба тарики киёс ифода кар- 
да метавонанд: зудтар, охистатар, барвакттар, дертар, бо- 
лотар, поёнтар. 

Зарфхо аз чихдти сохт содда {зуд, пиёда, дина, фардо), сохта 
(фавран, сахван, цасдан, оромона, цасурона, мардонавор, 
пуштнокй, беихтиёр, беист, нохост, базур, сахари), мураккаб 
(якзайл, паёпай, хушхолона, пасфардо), таркибй {як ба як, хар 
гох, дам ба дам, чору ночор, базур-базур) мешаванд. 

77. Зарфх,оро ёбед ва аз руйи сохт гурух.бандй карда, дар дафтар на- 
висед. 

1. Нохост дар пеши назарам к,омати баланду кокулхои 
майдабофтаи хамсинфам Мукаррама намудор шуд (П.Т.); 
2. Дина бегох маро таъчилй ба идораи нигахдории тарти- 
боти чамъият бурданд (А. Б.); 3. Ох,иста-ох,иста овозаи 
Хайдаркули мох.ипаз ба х,ама чо пах,н шуд (Ч..И.); 4. Пира- 
мард белро сарнагун ба рег хаста монду кдфонокй панч- 
шаш кддам рафт (А.Д.); 5. Кй буданатро дархол маълум 
кун (С.А.). 

I 

• Робитаи маъноии зарфхре, ки аз як решай калима бо 
унсурхри калимасоз сохта шудаанд, низ чолиб аст: сахар-й - 
сахар-гох - сахар-гох-он: Сахари яке аз хомушакхо... дар 
вакти хобам пешониамро газидааст (Ф,М.); Сахаргохон, рузи 
дамгирй зану шу аз кучаи Киров ба чониби маркази шахр ра- 
вон гардиданд (С.У.). Зарфхои замони бегох - бегохй - 
бегохонй низ ба як маъно далолат мекунанд: Мирзо бегохй 
хамрохи бой аз бозор омада, ба хучраи ба худаш додашуда 



73 



медаромад; Бегоцонй ба хучраи Мах^мудараб рафтам (С.А.). 
Аммо зарфх,ои замони пагоуй - барпаго^й - паго^онй — 
пагоуируз мисли силсилах,ои боло бо хдмдигар муродиф ша- 
ванд хдм, вале бо калимаи пагоу;, ки рузи дигарро ифода ме- 
кунад, хдммаъно намешаванд: Пагоды модари солех, як коса 
шир ва якто нон оварда монд (С.У.); Мирзо хдр паго^онй 
хдмрохт* бой ба тичоратхонаи у мерафт (С. А.); Вакте ки мис- 
ли хдмешагй Саодат пагоуируз барвакт аз чояш хест, аз руйи 
миз чунин хатчаеро пайдо намуд (Х,.К.). 

Зарфх,ои дина - дируз, дишаб - душ, доим - доимо, пеш - 
пешакй, ногох, - баногоу;, циддй - циддиёна, бодищат - 
бодищатона, падарвор - падароиа ва гайра бо хдмдигар муно- 
сибати хдммаъной зохттр намуда, доираи имконоти интихоби 
зарфхоро фузунтар мегардонанд. 



78. Дар нумладои зерин зарфх,оро ёфта, ба дафтар нависед ва 

мулсх,иза кунед, ки х,амон маъноро боз чй тарз ифода кардан мум- 
кин аст. Он тарзи ифодаро бо аломати // дар мукрбили зарфи матн 
нависед. Онх,оро аз них,ати сохт мукоиса кунед ва шар* дих,ед, ки 
дар ифодаи аломат, замон, макони вокеи амалу хрлат чй тафовути 
маъной ё услубй доранд. 

1. Шубхди шумо аз ман тамоман беасос ва хандаовар аст; 
2. Пагохд! чашмам тифоко ба рузнома афтод (А.Б.); 3. Дар бе- 
рун хдкикдтан хам Ах,мадчони машкоб будааст (Ч..И.); 4. Агар 
баногох Шодигул имруз ба рох, баромада бошад, Нуралй ме- 
тавонад уро дар он чо пайдо кунад; 5. Командир бо мо нохост 
бо забони узбеки ба сухан даромад; 6. Наздики бегохд! вай 
аспакй ба «Ситораи сурх» расид; 7. Абуалй каме фикр карда, 
ёдакй мехонд (СУ.); 

• Агар факат сифатхри аслй бо пасванди хурдиву навози- 
ши -ак, -акак омада, муносибатх^ои мусбат ё манфии гуяндаро 
ифода кунанд, мисли зарфи тарзи амал хелхои дигари зарфх,о 
низ бо ин пасванддо омада метавонанд: ох;истаякак, камакак, 



74 



дирузакак ва г. Ин пасванддо ба зарфхо васл шуда омада, хам 
ба маънои хелхои гуногуни зарф тобишхои нав зам мекунанд, 
хдм задай мантикй гирифта ягон гарази гуяндаро ифода ме- 
намоянд: Кош у зинда мебуду якборакак медидам (Рузнома); 
Хдр ду чашматро калонакак кушода гардй, намешавад! (Р.Ч,.)- 
Таъкид дар зарфхо ба василаи дарозтар талаффуз кардани 
садоноки хдчои аввал ё дуюми калима: хе-еле мушкил, ба- 
агоят зебо, нихо-оят гарм, задай мантикй гирифтани калима 
(хатман, хусусан, асло, тамоман...) ва такрори он ифода меё- 
бад: Ман бехад шод будам (СУ.); Васияти вайро мо асло 
фаромуш намекунем (Р.Ч,.); Ин кайхрннаварди шучоъ, ин 
шахси махбубу муътабари халкро шумо бехуда ба ин чо 
даъват кардед, бехуда ташвиш додед (А. Б.); Замонхри бека- 
сию гарибй кащо аз сари ману ту дафъ шудаанд (Ф.Н.); Вай 
духтари миёнакдд, мохруй ва хеле-хеле ситорагарм буд (Ц.И.). 

79. Чумла\оро навишта, ба зери зарфхр хат кашед ва хелхри онх,оро аз 
чихати маъною вазифа ва сохту таркиб муайн кунед. Инчунин гуед, 
ки зарфхр ба вазифаи кадом аъзои чумла омадаанд. 

1. - Ё ин ки барои мурдани у гусфандони маро хам гушна 
моноида куштан мехохй? - гуфт бой оташинона (С.А.); 2. 
Хурд буди, навозишат карданд(4). Кудакона ноз кардй. Мо- 
дар модарона бусид. Падар падарона саратро молид (Х,.К.); 3. 
Пас аз барфу боронхри пай дар пай дина шаб хаво якбора 
кушода шуд; 4. Вай охиста-охиста кддам монда(З) назди да- 
рича(2) рафта, дар торикй(1) каме гуш андохта истоду бо 
харакати дасташ маро хам ^ег зад; 5. Модараш мехост писа- 
рашро дурустакак чазо дихад... Падар ба модар вокеаро ба- 
тафсил баён кард (А.Д.); 6. Вай духтари миёнакдд, мохруй, 
мижгондароз ва хеле-хеле ситорагарм буд (4) (Ч.И.); 

7. Сухан бисер дону андаке гуй, 
Якеро сад магу(6), садро яке гуй(6) (Саъдй). 



75 



9" 

• 1 ) Зарфхои дурустакак ва хеле-хеле чй гуна тобиши маъно 
зохир кардаанд? 

2) Калимахои бисер ва андак чй гуна вохиди лугавианд? 

Пешоянду пасоянд 

I 

• Пешоянду пасояндхо унсурхри аз хама серистеъмолу 
сермаънои забонанд, аммо маънои онхр грамматики буда, 
хангоми алокдманд намудани чузъхри ибора ё аъзохри чумла 
зохир мегарданд. Маъною вазифаи грамматикии пешоянду 
пасояндхо ба маънои феъл (ва исмхри амалу хрлат) вобастагй 
дорад: 

Гавхар аз остона ба дарун цадам монда, дар зери сузании 
девор, дар руйи курпача як зани сафедруйи чашму абрусиёх/?о 
дид (П.Т.). Дар ин чумла калимахри Гавхар, остона, дарун, 
цадам мондан, сузанй, девор, курпача, зан, сафедруй, чашмсиёх, 
абрусиёх, дидан калимахои маънодор буда, аз, ба, дар зери, дар 
руйи пешоянд ва -ро пасоянд аст. Дар он феъли таркибии 
цадам мондан ба шархи маънохри «аз кучо?» ва «ба кучо?» 
феъли соддаи дидан «киро?» ва «дар кучо?» эхтиёч дорад. 

Пешояндхо аз чихати сохту таркиб аслии содда: аз, ба, бар, 
бо, дар, то, бе, чуз; аслии таркибй: то ба, ба чуз; соддаи 
изофй: баъди, пеши, назди, руйи, болои...; таркибии номии 
изофй: ба пеши, дар назди, аз руйи, ба болои, дар бораи...; тар- 
кибии номии беизофа: баъд аз, пас аз, пеш аз, гайр аз, назар ба, 
рочеъ ба...; номии изофии такрор: пеш-пеши, ру-руйи, дарун- 
даруни мешаванд. Ч,узъхри номй дар таркибй пешояндхо низ 
маънои лугавии худро як андоза нигох дошта, маъною вази- 
фаи грамматикии пешояндхоро равшантар мегардонанд: дар 
вацти (замон), аз сабаби (сабаб), бо мацсади (максад), ба шар- 
ти (шарт) ба тарзи (тарз), монанди (киёсу монандй) ва гайра. 

Пешояндхо ба мадади хамдигар омада, вазифаи мушта- 
ракро адо мекунанд: 



76 



Маро ба киштии бода дарафкан, эй соки, 
Ки гуфтаанд: «Некй куну дар об андоз» (Хрфиз). 
Дар мисраи дуюм пешоянди дар ба вазифаи пешоянди ба 
омада, суйи амалро ифода кардааст. 

80. Аз руйи талаботи маънои феълх,о ва таносуби калимах,о ба чойи 
сенукта пешоянду пасояндхои мувофикро гузоред: 

Ч,ура пойхояш ... ду се бор тап-тап . . . замин зада, туфлиаш 

чангу губори куча тоза карду дарвоза ... куфт. Дарвоза 

... хохдри Сангинов кушод. Ч,ура тез-тез кадам монда ... 
хдвлй . . . айвон гузашта, . . . дари хона расид. Дар нимрог буд. 
Ч,ура ... роги дар ... дарун нигох кард. ... пешгахи хона, ... 
курсй касе менишаст. 



81. Дар кор фармудани пешоянду пасоянд*ои чумла^ои зерин чи галат 
содир шудааст? 

1.Х,имояи дастовардхои мардуми кишварамон, пеш аз 
хама, аз шумо, кормандони умури дохилй, вобаста аст. 2. 
Саодат як лахза аз хама чиз фаромуш карда, Азизаро сахт ба 
огуш гирифту паёпай аз рухсорахои чун себ сафедаш бусид. 3. 
Чдвон аз таклифи духтар розй шуд. 4. Бигузор шуъбахои 
алокд дар як хафта маротибае ба дехахо оянд. То мардуми 
дехро бо тозатарин хабари дунё огох созанд (Рузнома). 

Су 

1 ) Рухсораро ба себи сафед ташбех кардан дуруст аст? 

2) Дар матни чорум дар байни ду чумла аломати нукта гузоштан 
дуруст аст ё вергул? 

3) Чаро талаффузи калимахои «дехахо» ва «дехро» мушкилтар аст? 
Чй бояд кард, ки чумла суфтаву равон хонда шавад? 



77 



Пайвандак 

82. Матнро хонед ва пайвандакхрро ёфта, муайян кунед, ки онхр чй ва- 
зифаи грамматикиро адо кардаанд. 

Гусолаи Х,абиб ба гови Юсуф хеле(З) монанд буд. Вай хам 
ранги сурхчаю пешонаи кашко дошт. Чун гусоларо ба наздаш 
оварданд, гов чонибаш назаре афканду хуммаскунон(З) руяш- 
ро гардонд. Гусолаи ширталаб маосзанон(З) фукашро бекд- 
ророна(З) тарафи синаи гов бурд, аммо вай пистонашро аз 
дахрни гусола хдмон замон(З) кашида, канора(З) рафт. Ч,он- 
вараки гурусна дафъатан(З) худро ба синаи гов чафс кард, ва- 
ле боз ноком гардида, маосзанон гирди гов чархидан гирифт. 
Нихрят хайвони кайсарро дар дил рахм омад ки, зумиашро як 
су гузошта оромона(З) кавшакунон(З) дар чояш(З) истод ва 
гусола ба пистонаш лаб расонида харисона(З) ба макидан да- 
ромад (Ф.А.). 

• 1 ) Сифа ти сурхча мафхуми рангро бо кадом тобиши маъно 
ифода мекунад? 

2) Дар калимаи цонварак бо ёрии пасванди -ак чй гуна муносибати 
гуянда ифода ёфтааст? 

3) Маънои феъли «чархидан гирифт»-ро боз чй тавр ифода кардан 
мумкин аст? Дар таркиби «чархидан гирифт» феъли гирифт 
феъли таркибй сохтааст ё барои ифодаи маънои грамматики 
хидмат кардааст? 

4) Калимаи «зумй»-ро бо кадом калимаи дигар иваз кардан мумкин 
аст? 

• Пайвандакхр низ калимахри серистеъмоли забои буда, 
дар сохтани ибораю чумла ва ифодаи фикр воситаи мухим ба 
шумор мераванд. Вазифаи грамматикии онхо алокдманд на- 
мудани калимаю иборахр дар чумлаи содда ва алокдманд 
кардани чумлахои содда дар таркиби чумлахои мураккаб аст. 



78 



Дар матни боло пайвандакхри пайвасти пайихами -у, -ю 
аъзохри чидаро, пайвандаки пайихами ва, пайвандакхри хи- 
лофии аммо, вале чумлахри соддаро ба хам пайвастаанд. 
Пайвандаки тобеъкунандаи чун чумлаи пайрави замонро, ки 
чумлаи пайрави сабабро ба сарчумла тобеъ кардааст. 

Пайвандакхр вазифаи пайваст ва тобеъкуниро адо меку- 
нанд, бинобар ин ба хелхри пайвасткунанда ва тобеъкунанда 
чудо мешаванд. Гурухи аввалро ба навъхои пайихам: ва, -у 
(-ю, -ву), %ам, инчунин, на... на, чи... чи; хилофй: аммо, вале, 
лекин; чудой: ё, ва ё, ё ин ки, ё... ё, го%... го%, хо%... хо% чудо 
мекунанд. 

Пайвандакхои тобеъкунанда хеле сершуморанд. Пайван- 
даки ки назар ба пайвандакхри дигар сермаъно, сервазифа, 
серистеъмол ва дар сохтани пайвандакхри мураккабу таркибй 
сермахсул аст. 

Пайвандакхр аз чихати сохт содда, мураккаб ва таркибй 
мешаванд. Онхр вазифаи муштаракро адо намуда, хамдигар- 
ро иваз карда метавонанд, вале баъзе пайвандакхри мушта- 
раквазифа бо тобишхри маъно аз муродифи худ фарк меку- 
нанд, бинобар ин хамдигарро озод иваз карда наметавонанд. 
Чунончи, дар ин байти Хдгаолй: 

Тарки ёри кардию ман хамчунон ёрам туро, 

Душмани чонию аз чон дусттар дорам туро. 

Пайвандаки -ю чунин чумлахрро ба хам пайвастааст, ки 
амалу хрлати хилофй хамдигарро ифода мекунанд. Дар чу- 
нин мавридхр пайвандаки «-ю»-ро бо «ва» иваз кардан 
мумкин нест. Ё: \амин ки мо ба куллаи кух, баромадем, 
босмачиён моро нигох, доштанд (С.У.). Дар ин чумлаи му- 
раккаби тобеъ чумлаи пайрави замон (мо ба куллаи кух, ба- 
ромадем) ба сарчумла (босмачиён моро нигох, доштанд) бо 
пайвандаки таркибии хамин ки тобеъ шудааст. Дар ин чо 
онро бо пайвандакхри вакте ки, аднгоме ки, чун ва гайра 
иваз кардан мумкин нест, зеро пайвандаки хамин ки ба 
цумлаи мураккаби тобеъ чунин тобиши маъно медихдд, ки 



79 



амали сарчумла пас аз амали чумлаи пайрав фавран, биду- 
ни фосила вокеъ гардидааст. 

83. Ба «чойи сенукта яке аз пайвандакхри дар кавсайн омадаро гузошта, 
чумларо ба дафтар нависед ва сабаби интихоби худро шарх дихед: 

Бештар у кушиш мекард, ... (то, то ки, ки) Фаромарз бекас 
будани худро хис накунад; У корхри хонаро кариб худаш ме- 
кард ва модарашро намегузошт, . . . (ки, то, то ки) аз зиндагии 
танхо ва корхри рузгор дилгир шавад; . . . (вакте ки, хамин ки) 
поезд аз пули Вахш гузашт, Хдкимчон яке аз таронахри нави 
дар он рузхр ёдгирифтаи чавононро сар кард; Ба вай пурсупос 
карда гузарем . . . (агар не, набошад, вагарна) айб мешавад. 

9 

• 1 ) Чумлаи аввалро аз «Бештар у . . .» огоз кардан дуруст аст е 
«У бештар...»? 
2) Он навъи наклиётро «поезд» гуфтан бехтар аст ё «катора»? 

84. Калимаи чун дар кадоме аз матнхри зерин пешоянд, пайвандак ё 
пурсишчонишин аст? 

1 . Басо гулро, ки нагзу тар гирифтанд, 
Бияфканданд(1), чун бу баргирифтанд(4) (Низомй). 

2. Зи руйзард(2) бипурсанд: «Дарди дил чун аст?» 
Вале касе бинапурсад(З): «Рухаргувон(2), чунй!» 

(Ч,алолиддини Румй) 

3. Дилам чун арзане, ишк,и ту кухе, 

Чй сойй зери кухе арзанеро(4) (Рудакй). 

4. Чун дилбари мо зи парда ру нанмояд(1), 
Кае натвонад, ки парда з-у бикшояд(4) (Чомй). 

5. Бар санг задам душ сабуйи кошй (дар шахри Кошон сох- 
ташуда), 

Сармаст будам ки, кардам ин авбошй(4). 



80 



Бо ман ба забони хол мегуфт сабуй: 

«Ман чун ту будам, ту низ чун ман бошй» (Хайём). 

9 ? 

1) Феъли баргирифтанд аз чихати сохт ва маъно аз гирифтан 

чй фарк дорад? 

2) Калимахои руйзард ва рухаргувон, арзан ва кух чй гуна муносиба- 
ти маъной доранд? 

3) Дар байти Ч,омй феъли намудан ба кадом маъно омадааст? 

4) Дар байти дуюми рубоии Хайём пешоянддои бо ва ба аз чихдти 
ифодаи маъной грамматики чй хусусият пайдо кардаанд? 

СИНТАКСИС (НАХЭ) ВА АЛОМАТИ КИТОБАТ 

• 1 . Синтаксис чиро меомузад? 

2. Ибора чй гуна вохиди нахвист? 

3. Чумла чй гуна вохиди нахвист? 

4. Чумлаи содда аз мураккаб чй фарк дорад? 

5. Бештар кадом хиссахои нутк ба вазифаи мубтадо меоянд? 

6. Хабархои феълй ва номй бо кадом хиссахои нутк ифода мегар- 
данд? 

7. Дар кадом мавридхо байни мубтадою хабар аломати тире гузош- 
та мешавад? 

8. Аъзохои пайрав кадоманд, онхо бо кадом хиссахои нутк ифода 
мегарданд? 

9. Чумлахои соддаи яктаркиба ба кадом хелхо чудо мешаванд? 

10. Чй гуна чумлахоро нопурра меноманд? 

1 1 . Дар чумлахои чидааъзо чй гуна аломатхои китобат ба кор бурда 
мешаванд? 

12. Вазифаи мухотаб ва вохиддои туфайлй чист ва дар навишт бо 
кадом аломатхои китобат аз аъзохои дигари чумла чудо карда 
мешаванд? 

13. Чй гуна аъзохои чумларо истисной меноманд? 

14. Нутки айнан аз мазмунан наклшуда чй фарк дорад ва дар онхо 
кадом аломатхои китобат ба кор бурда мешаванд? 



81 



15. Аломатхои китобати иктибоси матн чй гунаанд? 

16. Хелхои чумлахои мураккаб кадоманд? 

17. Чумлахои мураккаб бо кадом хелхои алокаи грамматики сохта 
мешаванд? 

18. Ч,умлахои пайрав ба кадом хелхо чудо мешаванд? 

19. Дар чумлахои мураккаби пайвасту тобеъ аломати вергул дар 
кадом мавридхо гузошта мешавад? 

• I Нахв лафзи арабй буда, маънои суй, рох ва монанд дорад 
ва номи илмест, «эъроби каломи араб ба-дон дониста шавад» 
(Гиёсуллугот). Синтаксис истилохи юнонй буда, маънои сох- 
тан дорад. Вокеан, дар ин кисмати грамматика сухан дар бо- 
раи калимах,оро бо хамдигар алокдманд намуда чумлаи содда 
сохтан ва аз чумлахои содда чумлаи мураккаб сохтан ва аз 
чумлахои соддаю мураккаби мустакил порчахои яклухти 
фикр - матн сохтан меравад. 

Ибора 

• Ибора кддами аввалини «сохтан» аст. Калимахо бо 
навъх,ои алокаи тобеии изофй, вобастагй ва хдмрохй бо 
хдмдигар алокаманд шуда ибора месозанд: гули сурх, виной 
мактаб, ба хона рафтан, гул барин нозук, ду савор, як соат 
барвакт. Дар ин иборахо исмх,ои гул, бино, савор, сифати но- 
зук, феъли рафтан ва зарфи барвацт чузъи асосй буда, 
иборахои гули сурх ва бинои мактаб бо алокаи изофй, ба хона 
рафтан, гул барин нозук бо алокаи вобастагии пешояндй ва 
пасояндй, иборахои ду савор ва як соат барвацт бо алокаи 
хдмрохй сохта шудаанд. Аз чихдти тааллуки сарфии (морфо- 
логии) чузъхои асосй иборахрро ба исмй, сифатй, чрнишинй, 
феълй ва зарфй чудо мекунанд. 



82 



85. Бо тарзхои алокаи изофй, х,амрох,й ва вобастагй иборахое созед, ки 
исм, сифат ва феълхои зерин чузъи асосии онх,о бошанд: вохурй, 
тайёрй, мубориза, шикоят, пешвозгирй, бузургтар, доно, сахт, 
ширин, шармидан, обутобёфта, хандакунон, гуфтугу кардан, на- 
тарсидан, ифтихор доштан, андеша кардан, мехрат кардан, азоб 
кашидан. Иборахои хрсилшударо шар* дих.ед т ки чузъхои ибора бо 
хамдигар чй тарз алокаманд шудаанд. 



86.Аз матни зерин иборахои изофиро ба дафтаратон навишта, ба зери 
калимахои асосии иборахо хат кашед ва муайян кунед, ки чузъхои 
асосй ва тобеъ ба кадом хиссахри нутк тааллук доранд ва онхр чй 
гуна ибора сохтаанд. 

1 . Хунукихои сахт, барфхои пай дар пайи зимистон гузаш- 
та, фасли бахор омад(4). 2. Абрхои гафсу сиёхе, ки руйи ос- 
монро пушида буданд, имруз дида намешуданд(4). 3. 
Нишонахри барф танхо дар куадо ва баъзе чойхои сояру дида 
мешуд. 4. Хдр руз аз тобиши мулоими офтоб обхри руйи за- 
мин охиста-охиста бухор шуда, ба хаво мебаромаданд. 5. 
Мургоне, ки дар сардии хаво токат карда натавониста дар 
фасли тирамох ба дигар чойхо рафта буданд, хануз наомада- 
анд(4) (А.Д.); 6. Пас аз хатми донишгох Сайф фаъолияти 
мехнатиро дар телевизиони тоник огозид. 7. Ва май он гох 
фахмидам, ки ин навони орзупарвари «хом» то ин дам 
мархилахои зиёди зиндагиро аз сар гузаронида, бори хаётро 
низ нисбат ба мо бештар(З) кашида, тачрибаи зиёде 
андухтааст. 8. Худ казоват кунед: бармахал(З), айёми наврасй 
бочуръатона(З) аз огуши хонадон «фирор» мекунад; 9. дар 
Чубек - нохияи Москва муддате ёвари чойхоначй, сипае рас- 
соми кинотеатр мешаваду нони худро меёбад. 10. Олами 
орзухо ва хохиши зиндагии озодона, ишк;и беандоза ба хунар: 
сурудхонй(2), накк;ошй(2), суратгирй(2), гитарнавозй(2), бози- 
дани накшхо дар сахна уро боз ба даргохи Театри давлатии 
мусикию мазхакавии(1) шахри Кулоб меоранд (А.С.). 



83 



1) Феълхои дида намешу данд ва дида мешуд тарзи фоил ё 
мафъуланд? 

2) Феъли огозидан содда, сохта ё таркибист? 

3) Пайвандаки ки кадом хели чумлаи пайравро ба сарчумла тобеъ 
кардааст? 

4) «Олами орзухо... уро боз ба даргохи театр меорад» ва «У бо ола- 
ми орзухо... боз ба театр меояд» бо хамдигар чй муносибати 
маъной доранд? 

87. Бо калимахри зерин дар колаби ибора сарлавха созед: 

Мусобика, кувваозмой, фидокорй, комёбихр, нобасомони- 
хо, гамхорй, бепарвой, назорат, тадбирхр, обуна, озмун. 

88. Аз матнхои зерин иборахои номй ва феълиро ба ду сутун навишта, 
тарзу воситахои грамматикии алокаи чузъхои ибораро нишон 
ди*ед. 

Бузургмех,рро гуфтам: 

- Чй чиз аст, ки ба хама вакт сазовор бувад? 

- Ба кори худ машгул будан. 

- Дар чавонй ва пирй чй кор бехтар? 

- Дар чавонй дониш андухтан ва дар пирй ба кор овардан. 

- Чанд чиз аст, ки андух бибарад? 

- Се чиз: дидани дусти мухлис, гузашти рузгор, ёри 

мувофик. 

- Кадом сухан аст, ки рост бошад ва дуруг намояд? 

- Баёни зурчавонй дар пирй ва айши тавонгарй дар 

факирй. 

- Кадом кас аст, хар чр ки равад, уро дуст доранд? 

- Сохиби адаб. 

- Он чй чизхрст, бехтар аз зиндагонй ва бадтар аз март 
бошад? 

- Бехтарин аз зиндагонй некномист ва бадтар аз март бад- 
номист. 



84 



* 1) Дар ин матн пурсиш чй тарз ифода ёфтааст? - а) бо ёрии 
хиссачаи саволй, б) ба воситаи пурсишчонишинхо, в) ба василаи 
танхо охднг (интонатсия). 
2) Дар чумлахои саволй задай мантикй ба кадом калима афтодааст? 



89. Дар матнхри зерин сохти грамматикии иборахри ишорашударо 
таги и р дода, бо усули таъвиз (трансформация) колабхри муроди- 
фи онро (ба мисли орзуи ягонаи Рах,имабегим - ягона орзуи 
Рах,имабегим - Рах,имабегимро ягона орзу ва г.) созед, иборахри 
муштаракмаъноро бо х,амдигар мукоиса кунед ва шарх, дих,ед, ки ча- 
ро нависанда махз х,амин тарзи ифодаро интихоб намудааст: 

1 . Дар шахрхои кддимаи Шарк ацоибтарин, серошубтарин 
ва мароцангезтарин цо бозору растахо буданд (Ч..И.); 2. Вай 
дар овони чдвониаш зеботарин духтари Шоён будааст; 3. 
Чдноби олиат фосик, фоцир, молимардумхур, ифлос ва мурдор 
як одам аст; 4. Аз руйи одат, хурсандии аз хад зиёд сустдилон- 
ро сабаби халок мешавад (С. А.). 



^умла 



I 



ь, * Л Ч,умларо вохиди иртиботии (коммуникативии) нахв ме- 
номанд, зеро бо ёрии он фикр ифода меёбад ва ба василаи он 
алокаи (робитаи) фикрии одамон имконпазир мегардад. Ка- 
лима мафхумхри чудогонаро, ибора мафхумхои мураккабро 
ифода мекунад ва вохиди номбаркунандаи (номинативии) 
нахв ба шумор мераванд. Ч,умла ба вокеъ шудани амал, 
тасдик ё инкори он далолат карда метавонад, ки онро муно- 
сибати предикативй меноманд. Махз бо чунин хусусият аз 
калима ё ибора фарк, мекунад. Агар калима ё ибора хам ба 
вокеъшавй далолат кунад, чумла мешавад: 

Яке аз рузхои чумъаи соли 1931 буд. Хангоми киём. Дарах- 
тон пар намезаданд. Як бех офтобпарасти худруй коматашро 
рост намуда осмонро бусиданй мешуд. Сафедори баланди ла- 



85 



би чуй сояи худро гум карда буд. Оби чуй зулол барин соф 
буд ва бо як оханг шилдирроскунон чорй мешуд (Х,.К.). 

Дар ин матн ибораи цангоми циём дар ихотаи чумлахои ди- 
гар омада, ба вокеият далолат кардааст: Хангоми киём (нисфи 
руз) буд. Бинобар ин чумлаи унвонй аст. Ч,умлахри унвонй 
хусусияти тасвирй доранд ва бештар дар ифодаи мазмунхои 
замон, макон, ходисаю манзарахои табиат ба кор бурда ме- 
шаванд. 

Яке аз нишонахои вокеияти амалу холат мафхуми замон 
аст. Дар матни боло хабархои чумлахои содда: яке аз руз^о 
буд, пар намезаданд, бусиданй мешуд, гум карда буд, соф буд, 
чорй мешуд бо шаклхои гуногуни замони гузаштаи сигай 
хабарй ифода ёфтаанд ва ба он далолат мекунанд, ки хангоми 
киём хам дар замони гузашта вокеъ шудааст. 

90. Ба аяоматхри ист риоя намуда матнро кироат кунед. Сипае *ар ка- 
доми чумларо шарх дихед, ки он аз чи*ат*ои сохту таркиб (яктарки- 
ба ё дутаркиба) ва максади ифодаи фикр ё вазифаи иртиботй чй Гу- 
на аст (хабарй, амрй ё саволй). Дар ин матн «Шаб» калима аст ё 
чумла? Дар он чй хусусияти грамматикии чумла мушохида меша- 
вад? 

Шаб. Чарогакхои осмонй дар болои сар чашмак мезаданд. 
Насими форами шабона ва накхати гулу майсахо машоми 
касро муаттар мегардонд. Аз байни шохахои серпечутоби да- 
рахтон чарогхои электрики рохи пиёдагардро мунаввар кар- 
да буданд. Ду кас — зану шавхар сухбаткунон(З) мерафтанд. 
Ман танхо. Аз акиб шарфаи по шунида шуд. Нигох кардам. 
Марде меомад (А.А.). 

г> 

1 ) Дар иборахои насими форами шабона, нащати гулу майсахо, 
ду кас калимахо чй тарз алокаманд шудаанд? 

2) Ибораи чарогакхои осмонй ба кадом маъно омадааст? 

3) Кадом тарзи ифода бехтар аст: чарогхои электрики ё барки* 



86 



I 

• Мубтадо хам мисли исм ва масдар мафхуми шахе, ашё, 
хрдиса ё вокеа дорад. Вай чунин сараъзои чумла аст, ки амал, 
холат ва аломати хабарро дар замону шахсу шумораи муайян 
бо тобишхри маънои модалии зарурат, имконпазирй, 
имконнопазирй, эътимод, тахмин, хохиш, амр ба он нисбат 
дода мешавад. Мубтадо ба ягон аъзои дигар тобеъ намеша- 
вад, вале хабар дар шахсу шумора ба он мутобикдт мекунад, 
бо пешоянду пасоянд шакл намегирад ва мувофики номаш 
бештар дар ибтидои чумла меояд. 

Дар вазифаи мубтадо ба чуз калимахои мустакилмаъно 
(исм, чонишинхри предметй, масдар ва дигар хиссахои нутки 
иемшуда) таркибу иборахри %ар ду, ^ар се (\ар сеямон ё %ар 
сей мо), яке аз + исми чамъ, бештар аз + шумораи микдорй ва 
гайра омада метавонанд: Хар дуямон аз хона баромадем 
(СУ.); Чор тан панч тан шудем (Х,.К.); Яке аз чупонбачагон ба 
пирамард наздик шуд (С. А.); Бештар аз сад нафар саворон 
саф ороста буданд (Х,.К.). 

Агар мубтадо мафхуми предметй дошта бошад, хабар 
мафхумхри амал, холат ва аломатеро ифода мекунад, ки он 
дар замоне содир гардида, дар шахсу шумора ба мубтадо 
мансуб дониста мешавад. Маънои грамматикии чумла - 
вокеияти амалу аломат дар хабар ифода меёбад. Хабархр 
феълй ва номй мешаванд. Хабархри феълй бо шаюгхри тас- 
рифшавандаи феъл ва хабархри номй бо шаклхри тасрифна- 
шавандаи феъл ва хиссахои номии нутк, ифода меёбанд. Дар 
ифодаи вокеият чунин маънохои грамматикии феъл: сига, за- 
мон ва шахсу шумора ахамияти калон доранд. 

91. Чумла*оро навишта, ба зери мубтадою хабар хат кашед ва муайян 
кунед, ки онхр бо кадом хиссахои нутк ифода ёфта, аз лихози сохту 
таркиб чй гунаанд. 

1. Маро модарам нобино(2) зодааст. 2. Ман хеч чизро на- 
мебинам: на симои модарамро, на гунчахои шукуфтаи дарах- 
тонро ва на осмони софи бегуборро(2) (С.С.); 3. Сармояи бу- 

87 



зург аклу адаб аст, на аслу насаб; 4. Бехтарин зебой вичдони 
пок аст (Ситсерон); 5. Баъзе аз одамони махаллй моро эхром 
дар бар дида ким-чихо(З) гуфта табрик мекарданд (Ф.М.); 6. 
Камзаминхо(2) ва безаминхо(2) чоряккорй(2), ятимй ва ё бо 
ягон касби дигар машгулй менамуданд; 7. Х,ар кадоми мо хдр 
руз як бор ур° х,олпурсй(2) карда меомадем; 8. Оча-бача 
бузхоро ронда ба чаро бурданд; 9. Бо дидани ин хол рузи 
равшан ба чашми Одинаи бечора шаби торик гардид (С.А.); 
10. Рузе чамъе аз ёрон ба хонаи факир омаданд (Восифй); 11. 
Асп - ёри аскари савора (Х,.К.); 12. Дарафшро бо мушт 
куфтан кдхрамонй намешавад. 

О 

1 ) Оё дар хдмаи чумлахо мубтадо дар чрйи мукаррариаш ома- 
дааст? Сабаби тагйир ёфтани чойи мубтадоро хаттй шарх дихед. 

2) Кадом хабархо феълй ё номианд? Хабархои номй чй тарз шакл 
гирифтаанд? 

3) Чаро дар чумлаи 1 1 байни таркиби мубтадо ва хабар аломати 
тире гузошта шудааст? 

4) Кадом аъзохои чумла чида шудаанд ва алокаи грамматикии бай- 
ни аъзохои чида чй тарз ифода ёфтааст? 

I 

• Алокаи грамматикии мувофикати хабар бо мубтадо пур- 
ра ва нопурра мешавад. Дар забони тоники хабар аз чихати 
шахе хдмеша ба мубтадо мувофикат мекунад, вале, мубтадо 
бо иемхои бенон ё нондори гайришахс ифода ёфта бошад, аз 
нихати шумора баъзан мувофикат намекунад: 
Бино^ои обод гардад хароб 
Зи борону аз тобиши офтоб (Фирдавсй). 



92. Чумла*оро навишта, ба зери мубтадою хабар хат кашед ва шарх 
дихед, ки мутобикати хабар бо мубтадо аз нихати шахсу шумора чй 
тарз сурат гирифтааст. 



88 



1. Мориака хар яки моро ба мизбонон алохида-алохида 
шинос карданд (Ф.М.); 2. Киштзорхр дар зери торикие, ки 
одам одамро дида наметавонист, монда буд (С. А.); 3. Ману 
пирамард чун дустони дерина хайрухуш кардем (Р.Ч,.); 4. Як 
даха (дах, нафар) сарбоз дар пушти зиндон, дар паскуча 
посбонй мекарданд (С. А.); 5. Дар сари саворон мардум Во- 
сеъро шинохтанд (СУ.); 6. Пас аз он нонхреро, ки имруз ба 
гадой чамъ шуда буд, ба бандиён таксим карда дод (С.А.); 7. 
Падару писар ба шахр равон шудем (Р.Ч,.); 8. Соро бо писар- 
чаи худ нонро ба об тар карда хурданд (С. А.); 9. Модарам бо 
писарчаи ширхорааш дар хонаи бегона бисер азият мекашид 
(С.У.); 10. Мирзоакрам ва у дар мадрасаи Кукалтоши Бухоро 
шарикдарс буданд (С.А.). 



93. Дар чумлахри зерин аз лихрзи мутобикати хабар бо мубтадо чи 
нуксон содир шудааст? Чумлахрро ислох. карда, ба дафтар нависед. 

1. Онро (дехаро) халкаи сабзи богу бустонхо ихрта карда- 
анд; 2. Даста аз сарой баромада рафтанд; 3. Сухбаташ х,ам 
асарх,ояш барин пуртаъсиранд; 4. Нафаре аз шогирдон аз 
илмомузй берун намондаанд; 5. Баъдтар хамкории дехкрнону 
авиаторон, кормандони заводи пахта, шуъбаи маданияти 
район, чамъияти матлуботи район, сети кинонамоишдихй ва 
гайра ба миён омаданд; 6. Гуё селаи кабкхо аз домани кух, ба 
пасти, лаби даре обнушй фаромадаанд; 7. Ин дастаи хунарй, 
ки аз вилояти Сугд ташриф овардаанд, сохиби малакаи хуби 
овозхонй аст; 8. Иктидори мукаррарии плитахри барктш 
истехсоли шуравй 3,6 - 8 квт мебошанд (Аз асархри бадей ва 
матбуот). 

I 

к • ^ Аъзохри пайрави чумла: муайянкунанда, пуркунанда ва 
хрл бар эзохи сараъзохр ва хамдигар омада, барои мукаммал 
намудани сохтори чумла ва сахех ва пурра ифода кардани 
фикр хизмат мекунанд. 



89 



Муайянкунандахо эхтиёчоти он аъзохои чумларо крнеъ 
мекунанд, ки мафхуми предмета дошта, ниёз ба шархи алома- 
ту ху су снят ва муносибати сохибият доранд. Пуркунандахои 
бевосита, холхои тарз, микдору дарача низ дар пахлуи аъзои 
эзохшаванда омада, мафъули (объекты) бевосита, аломат ва 
микдору дарачаи зохиршавии амалу холати хабарро ифода 
мекунанд. Аммо хелхои дигари хол, хусусан холхои замон, 
макон, сабаб, максад, шарт, хилоф ва пуркунандахои бавоси- 
та хатто пеш аз мубтадо омада, ба мазмуни тамоми чумла 
алокдмандй пайдо мекунанд ва дар сохтори нахвии чумла ва 
ифодаи фикр сахми муайян мегузоранд: 

Дар лаби даре якчанд киштии калони бодбонии махаллй 
тайёр буд (С. А.). 

Бунёди сохтории ин чумларо ду сараъзои бо хам 
алокдманд (Киштй тайёр буд) ташкил намуда, мубтадо бо 
муайянкунандахои изофии аломати калони бодбонии махаллй 
ва беизофа ё хамрохии якчанд ва хабар бо холи макони дар 
лаби даре тафсил ёфтааст. Хрли макон пеш аз таркиби мубта- 
до омада, бо мундаричаи тамоми чумла (якчанд киштии кало- 
ни бодбонии махаллй тайёр буд) алокдмандй зохир намудааст. 
Дар байни мубтадою хабар алокди мувофикати нопурра 
мушохида мешавад: хабар ба мубтадо танхо аз чихати шахе 
мувофикат кардааст. 

94. Матнро навишта, ба зери аъзохои чумла хат кашед. Таркиби мубта- 
доро аз хабар чудо кунед. Шарх, дихед, ки сараъзохо бо кадом 
аъзохои пайрав тафсил ёфтаанд. 

Хонаи ёздахболории(2) нак;шин(2) барои мехмоиони азиз 
оро дода шуда буд. Сузании(2) калони шохии сабз ва кашидаи 
сурхмахмали(2) йурмадузй, колинхои кирмизй(2) ба ин хона 
шакли туйхонаро(2) дода буданд. Ба руйи дастурхон лаълй- 
лаълй кулчахои равганин(2), харбузахои лубиёгй(2) ва ша- 
карпора(2), табак-табак, ангурхои хусайнй(2), шибиргонй(2) 
ва шафтолухои донакширин(2) зебу зинати хонаро боз афзун- 
тар менамуданд (Х,.К.). 

90 



9 

* 1 ) Дар чумлахри боло кадом сараъзо ё аъзохои пайрав чида 
шудаанд ва алокаи байни аъзохои чида чй тарз ифода ёфтааст. 

2) «лаълй-лаълй», «табак-табак» кадом аъзои чумла ва аз чихати 
сохт чй гуна аст? 

3) «зебу зинат» кадом вохиди лугавй аст ва дар он кадом санъати 
савтй истифода шудааст? 

Хелх;ои чумлах;ои содда 

• Ч,умларо аз чихати сохт ба соддаву мураккаб, чумлахои 
соддаро аз лихози максади ифодаи фикр ва вазифаи 
иртиботй ба хабарй, амрй ва саволй, аз чихати сохтор ва 
таркиб ба яктаркибаю дутаркиба, хулласу тафсилй, аз лихози 
вучуд доштан ё надоштани аъзохри хатмй дар ифодаи матла- 
бе ба пурраю нопурра чудо мекунанд. 

Дар чумлахои хабарй гуянда максади худро ба тарики 
хикоят, наклу ривоят баён мекунад. Фикр дар чумлахри хаба- 
рй бо оханги хабарй ифода меёбад. Хабарй чунин чумлахр 
бештар бо шаклхри гуногуни замонии сигай хабарй ва бо 
шаклхри замонии феълхри наклй ифода меёбад. 

Чумлахри амрй мазмуни водоркунй доранд. Водор карда- 
ни мусохиб ба ичрои амале бо тобишхри амр, супориш, 
хохиш, зорию тавалло ифода меёбад. Азбаски шунаванда 
хангоми гуфтор хрзир аст, дар чумлахри амрй мубтадо бе за- 
рурат зикр намегардад ва матлаб дар крлаби чумлахри яктар- 
кибаи муайяншахс хеле мучаз ифода карда мешавад. 

Дар чумлахри саволй максад бо ёрии интонатсияи пурсиш 
ва ё оханги саволу пурсишчонишин ва хиссачахри саволй 
ифода меёбад. Гуянда хрдиса ё вокеаеро надонад ва аз шуна- 
ванда пурсида донистан хохад ё ин ки аз вокеа вокиф бошад, 
вале ягон чихати он барояш равшан набошад ва аз мусохиб 
пурсида пурра огох гардад, чунин чумлахои саволиро аслй 



91 



меноманд. Ба пурсиши чунин чумлахои саволй чавоби шуна- 
ванда хатмист. Агар гуянда аз шунаванда чизеро пу рейда 
донистанй набошад, вале матлаби худро бо ёрии оханги пур- 
сиш таъсирбахш ифода карданй бошад, чунин чумлахри са- 
волиро гайриаслй ё риторики меноманд. 

Бар замми мазмуни хабар додан, фармудан ва пурсидан 
эхеосоти гуногуни гуянда хам ифода ёбад, чумлахои хабарй, 
амрй ва саволй ба чумлаи хитобй табдил меёбанд. 

95. Хелх,ои иртиботии (хабарй, амрй, саволй ва хитобии) чумлахри 
соддаро нудогона ба дафтар нависед ва шарх дихед, ки дар онхр 
максади гуянда ё нависанда чй тарика ифода ёфтааст, дар 
чумлахои амрй водоркунй чй гуна чилохои маъной зохир мекунад 
ва дар чумлахои саволй пурсиш бо кадом воситахо ифода мегар- 
дад. 

1. - Дод аз дасти золим! - чун моргазида(З) фарёд кашид 
Саидалй. - Ман ба хоким арз мекунам! Ба амир арз мекунам! 
(С.У.); 2. Аристотолиси хакимро пурсидаанд: «^уввати хирад 
аз чист?» Гуфт: «Х,ама касро кувват аз гизо бошад. Гизои хи- 
рад хикмат аст»; 

3. Барои дустон чрнро фидо кун, 
Валекин дуст аз душман чудо кун. 

4. Магар ба худи Мирзой урганчй(2) эътимод кардан мум- 
кин аст? Албатта, не! 5. Темурмалик баъд аз анчом додани 
корхои кдлъаи обй ва киштихои худаш ба завраке нишаста, 
ба тарафи шахри Хучанд рафт (С. А.); 6. Хез, бисер гурбат 
кардан нагир. Рафта, хурок тайёр кун. Вакти аз кор омадани 
духтарат шуд (Х,.К.); 7. - Таксирчон, маро халос кунед! (С.А.); 
8. Ширмохро акдллан ба кабина мешинондй (М.Н.). 



О 



• 1) Дар ифодахои «Аристотолиси хакимро пурсиданд» ва «Аз 
Аристотолиси хаким пурсиданд» кадом воситахои грамматики 
хусусияти хаммаъной зохир кардаанд? 



92 



2) Ифодахои «хдма касро кувват» ва «куввати хама кас» чй гуна 
вохидхои нахвй ва дар байни онхо чй муносибати маъной 
мушохида мешавад? 

3) Шоир дар он байти пандомуз аз кадом имконоти муассири ифо- 
даи фикр фонда бурдааст? 

4) «ба худи Мирозои урганчй эътимод кардан», «анчом додани 
корхои калъаи обй», «бисер гурбат кардан» ва «аз кор омадани 
духтарат» кадом хели ибораанд ва онхо бо кадом навъхои алокди 
нахвй сохта шудаанд? 

5) Дар мисоли охирин феъли мешинондй ба вазифаи калом шакли 
феъл омадааст? 

• Ч,умлах,ои соддаи яктаркиба номй ва феълй мешаванд. 
Ч,умлах,ои яктаркибаи феълиро аз чихдти ба кадом андоза 
зохдтр гардидан ё умуман ифода наёфтани шахси сохдби ама- 
лу холати хабари чумла ба навъх,ои муайяншахс, номуайян- 
шахс, умумишахс ва бешахс чудо мекунанд. 

Дар чумлаи муайяншахс мусох,ибон - гуянда ва шунаванда 
хднгоми сух,бат х^озиранд, бинобар ин эхтиёч нест, ки ба 
сох,иби амалу х^олат бо чонишинх,ои шахси якум ва дуюми 
танх,ою чамъ ишора карда шавад. Чунин чумлах,о барои 
мучаз баён кардани фикр мусоидат мекунанд. 

Дар чумлах,ои номуайяншахс зикри худи амал аз ном бур- 
дани ичрокунандаи он мух,имтар аст, бинобар ин сох,иби амал 
бо ёрии шаклх,ои феълии шахси сеюми чдмъ номуайян ифода 
меёбад. 

Дар чумлаи умумишахс хабари чумла зохдфан ба шахси 
сеюми чдмъ ё дуюми танх,ою чамъ далолат кунад хдм, аз 
мундаричаи (панду андарзи) чумла пайдост, ки фикри дар 
чумла ифодаёфта ба хдр як фард, ба умум мутааллик; аст. 

Хабари чумлах,ои бешахс бо феълх,ои модалии боистан, 
шоистан, тавонистан (натавонистан), калимах,ои лозим, дар- 
кор, зарур, %атмй ва гайра ифода ёфта, ба маънох/эи зарурат, 
имконпазирй, имконнопазирй ва гайра далолат мекунад. 



93 



Забон ба ин хама тарзхри ифодаи фикр эхтиёч дорад, би- 
нобар ин навъхои мазкури чумлахои соддаи яктаркибаи 
феълй чи дар гуфтугу, чи дар навищтор ба кор бурда меша- 
ванд. 

96. Зарбулмасалх,оро пурра карда, ба дафтар нависед, ба зери аъзохри 
чумла хат кашед. Мукаррар кунед, ки зарбулмасалх,о дар колаби 
чумлахои яктаркиба ифода ёфтаанд ё дутаркиба, хабархои 
чумлахои яктаркиба шаклан ба кадом шахсу шумора далолат меку- 
нанд ва чумла муайяншахс, номуайяншахс, умумишахс ё бешахс 
аст. 

Дили нохохам...; Аз барф гурехта...; Ангура хуру...; Дар 
бачагй хондан...; Бар саволат чавоб...; Ил очи вокеа...; Кори 
имрузаро...; Ба як чавонмард...; Дидадаро шав...; Лайлиро 
бо. . .; Дуруги маслихатомез. . .; Аввал бубин. . . 

97. Нумлахоро бодиккат хонда, хелхои чумлахои соддаи яктаркибаро 
муайян карда, хар кадоми онхоро нудогона нависед. Ба зери хабари 
чумлахо хат кашида, шарх дихед, ки онхо ба кадом шахсу шумора 
далолат мекунанд. 

1. Рузе хамрохи падарам ба сахро баромада будам. Парвои 
оламро надоштам. Руйи майсахои махмалинат(2) гел мезадам. 
Бунафшах,ои муаттаратро буй мекардам, аз буяшон сер на- 
мешудам (Х,.К.); 2. Аз бачаи понздах,сола(2) чй хам мегиред, 
мехмон-бародар? Як мохи дароз пурсиданд, ба ин су-он су 
кашола карданд, аммо чойи рафтаи язнаашро нагуфт ки на- 
гуфт (Ф.М.); 3. Мева ё сабзачотро(З) майда карда ё аз турбта- 
рош(2) гузаронда, ба руй мемоланд, пас аз 1 5-20 дакика руйро 
бо оби ширгарм(2) мешуянд (Рузнома); 4. Бо мехмон лутфу 
назокат бояд кард (С.У.); 5. Х,ар чизро фаромуш кун, вале 
одамиятро нигах, дор (Ч..И.); 6. Пинх^он натавон дошт гириф- 
тории дилро (А.Л.); 7. Ба ман халвой равганин(2) харида 
дихед (С.А.); 8. Як мох, он муассисаро тафтиш карданду сар- 
дорашро аз кор гирифтанд (У.К.). 



94 



98. Нумлах,оро хонда, муайян кунед, ки кадом чумлахр пурра ё нопур- 
раанд, дар нумлах,ои нопурра кадом аъзои (ё аъзохри) х,атмй зикр 
наёфтааст? Чумлах,ои нопурраро пурра карда ба дафтар нависед. 

1 . -Хидир, писари Отабой кист? 
-Май! 

- Ту аз кучо? 

- Аз Кургон (С.У.). 

2. - Умр ба кадом шугл сарф бояд кард? 

- Ба тахсили илм. 

- Некй мукаддамтар аз хама ба кй бояд кард? 

- Дар хакди модар ва падар. 

- Хушнудии Худо ба чй хосил шавад? 

- Ба хидматгорихои во л ид айн. 

- Кадом кас аст, хар но ки равад, уро дуст доранд? 

- Сохиби адаб. 

- Хоб бехтар ё бедорй? 

- Золимро хоб ва одилро бедорй (Посуххои хаким ба 
пурсишхри Анушервон). 



• Дар байни аломатхои китобат вергул хеле сервазифа аст. 
Агар аъзохои чидаи чумла бе пайвандакхои пайвасткунандаи 
пайихами ва, -у (-ю, -ву) алокаманд шуда бошанд, дар байни 
онхр аломати вергул гузошта мешавад. Як мавриди мушкили 
гузоштан ё нагузоштани он дар хабархои чида мушохида ме- 
шавад. 

Чунон ки дар боло ишора шуд, дар забони точикй 
хабархои феълй ба тарики чида омада бошанд, одатан 
хабархои чидаи аввал дар шакли кутохи замони гузаштаи си- 
фати феълй ( кушода, даромада, аз назар гузаронида) ва хабари 
охирин дар шакли тасрифй (салом дод) оварда мешавад: 
Мехмон дарро кушода, ба дарун даромада, хозиронро як аз 
назар гузаронида, салом дод. Аммо хамин шакли сифати феълй 
хамеша ба вазифаи хабархои чида намеояд, вай ба вазифи 



95 



холи тарз, замон, сабаб, шарт, хилоф низ омада метавонад. 
Дар ин маврид пас аз сифати феълй вергул гузоштан галати 
махз аст: Мехмон аз дар хандида (Чй тарз?) даромад; Мехмон 
нохонда (Ба кадом шарт?) намеояд; Мехмон шарм дошта (Аз 
чй сабаб?) ба дарун надаромад. 



99. Чумлахоро бодиккат хонда, мукаррар кунед: дар чое ки аломати 
хитоб гузошта шудааст, аломати вергул гузошта мешавад ё на. Си- 
пас тарзи дурусти чумлахоро ба дафтар нависед. 

1. Ин нахри девона мор барин борик шуда (!) маствор(З) 
худро ба хар тараф зада (!) калавида (!) шаттаи сангхоро 
хурда (!) базур(З) нафас кашида (!) мехазид (Х.К.); 2. 
Ч,авонони ширинй аз у маслихат напурсида (!) хеч кор наме- 
карданд (С. А.); 3. Ч.авонзани шахлочашм зор-зор(З) гириста 
(!) бачаашро ба синааш пахш карда (!) бусида (!) сару рую 
гардани вайро ба оби дидааш тар карду баъд бачаро ба 
багали кампир партофта (!) худ ноилоч(З) аз кдфои 
чакманисурхпуш(2) равон гардид (С.У.); 4. Соро бузхоро ба 
чаро бароварданй шуда (!) аз хавлй баромад; Ибод хамин 
одатро дониста (!) рохи хиларо пеш гирифт (С. А.). 

О 

1) Дар иборахои ин нахри девона, мор барин борик шуда, мас- 
твор худро ба хар тараф зада кадом калима чузъи асосй аст ва 
чузхои дигар ба он чй тарз тобеъ шудаанд? 
2) Дар ибораи нах,ри девона кадом калима ба маънои мачозй омада- 
аст ва ибораи мачозй дар заминай чй гуна кдробати маъноии 
калимахои таркиби ибора сохта шудааст? 

I 

• А Мухотаб, вохидхои туфайлию истисноиро унсурхои 
тавзеху тафсилдихандаи таркиби чумла мешуморанд, зеро 
онхо бо аъзохои чумла алокди бевоситаи грамматики надош- 
та бошанд хам, дар мавкеъхои гуногуни дохили чумла омада, 
дар ифодаи ягон гарази гуянда хидмат мекунанд. 



96 



Мухотаб аслан шахси хитобшуда ё мурочиатшуда аст, би- 
нобар ин бо исми шахе ифода меёбад. Дар аввали чумла ома- 
да бошад, одатан барои мурочиат ва чалб намудани 
таваччухи шахси хитобшуда ба гуфтор, дар мобайн ё охири 
чумла омада бошад, дар ифодаи ягон муносибати (нек ё ба- 
ди) гуянда хизмат мекунад. 

100. Чумладоро нависед, ба зери мухотаб хат кашед ва шарх дихед, ки 
он бо калима ё ибора ифода ёфтааст ва баёнгари чй гарази гуянда 
аст, мухотаб бо кадом хели исм ифода ва бо кадом аломати кито- 
бат чудо карда шудааст. 

1 . - Эй дусти мушфик, маро масъалаи мухиме пайдо шуда- 
аст ва сафаре дур ба чониби Ирок пеш омада; 2. - Духтара- 
кам, нури чашмам! Май туро бо орзую хавас калон кардам; 3. 
Мухаббатчон, акаллан ту навиштани ному насабамонро ёд 
гир (Х..К.); 4. - Х,ушатон парешон барин, амак. Мархамат, ба 
хона дароед. - Чй тавр хуши ман парешон нашавад, чигарам? 
5. - Сабр кун, боча, сабр кун, Давлат Хдкимович! - тафеида 
рафт Шукуров (Р.Ч,.); 6. Эх Зебй, Зебй! Аз кучо сари 
бечанчоли худро ба чанчол гузоштй?! (Ф.Н.); 

7. Соки, ба нури бода барафруз(2) чоми мо, 
Мутриб, биту, ки кори чахрн шуд ба коми мо (Хрфиз). 

8. - Пушт, машкоб! Бохабар, мардум! 
Ба кафоят нигох. кун, нонвой! 

Х,ой, хезумфуруши варзобй(2)! 

Хари худро каш аз даруни лой! (М.Т.) 

г> 

1) Дар калимаи духтаракам пасванди - ак шаклеоз аст ё кали- 
масоз? Он калима чй гуна муносибати гуяндаро ифода мекунад? 

2) Ибораи нури чашмам ва калимаи чигарам ба кадом маъно кор 
фармуда шудааст ва чй гарази гуяндаро ифода мекунад? 

3) Дар матн^ои чорум ва шашум чумлахо саволии аслй ё риторики- 
анд ва бо чй максад кор фармуда шудаанд? 



97 



Мухотаб бо исмхри гайришахс (дил, гул, булбул, насим, 
сабо, бауор, ватан, Тоцикистон ва амсоли инхо) ифода ёфта 
бошад, он мафхумхо чун шахе тасаввур мешаванд ва дар тас- 
вири лирикии адиб ягон ният ё гарази эчрдии уро ифода ме- 
кунанд. 

101. Матнхрро бегалат, бурро ва таъсирбахш кироат карда, тарзи ифо- 
да, мавкеъ, маъною вазифа ва аломатх,ои китобати мухотабро шарх, 
дихед. 

1 . Бахрр, боз омадй? 
Биё! 

Мархабо! 

Биё, май акнун душмани ту наям. Биё, май ошики туям, ту 
нозанини май хастй! (Х,.К.) 

2. Видоъ, эй даштхр, эй лолазорон! 
Видоъ, эй шахру чуйхри зарафшон! (М.Т.) 

3. Маънии номи туро, эй рули Вахш, 
Хдр касе аз руйи аьугу фахми худ 
Шарх, дод: 

Он яке «вахдш» туро номида буд, 

Дигаре «пурхашм», сеюм «бадних^од». 

Бишнав аз ман маъниятро: 

- Руди Вахш - 

Ганчбахшу 

Хайрбахшу 

Нурбахш! (МД.) 

• Вох^идх,ои туфайлй бо калима, таркиб, ибора ва чумла 
ифода ёфта, муносибати гуяндаро нисбат ба фикри баёншуда 
ва то чй андоза вокей будан ё набудани амалу хрлати чумларо 
мефахмонанд. Онхр дар ифодаи маънохри модалии эътимод, 
шубха, тахмин ва майлу хохиш ба сохтори маъноии чумла ёрй 
мерасонанд. 



98 



Вохидхри истисной низ бо калима, таркиб, ибора ва чумла 
ифода ёфта, бар эзохи ягон аъзо ё тамоми чумла хизмат меку- 
нанд. Онхо ё мафхумеро бо номи дигараш равшан мекунанд, ё 
онро тадричан дакдк, ва мушаххастар ифода менамоянд ва ё 
ба мафхуми ягон аъзо ё мазмуни тамоми чумла маълумоти 
иловагй зам мекунанд: 

Баногох дарк кард, ки бадбахттарини одамони руйи замин 
махз у, Иброхимцон аст (Ф.М.); Дар майдонча танхо дар 
хангоми субх,, пеш аз ба кор равон шудани коркунон одамхо 
гаштугузор мекарданд (Х,.К.); Саидакбар аз шахр ояд (Ин кас 
дар Бухоро бо акои мая мехонд), . . . дар пеши у машк, хохй кард 
(С.А.). 

Дар мавриди аввал пеш аз вохиди истисной аломати вергул 
ё тире, дар хрлати дуюм аломати вергул ва дар мавриди сеюм 
вохиди истисноиро дар кавсайн овардан лозим аст. 

Ю2.Чумлах,ои зеринро бомулохиза хонда, вохидхои истисноиро ёбед 
ва муайян кунед, ки онхр кадом вазифаро адо кардаанд. Аломатхри 
лозимаро гузошта, чумлахрро нависед. 

1. Баъд аз чанд мохи вокеаи сайри наврузй дар айёми 
зимистон як бегохй баъд аз шом бачахр ба хучраи ман омада 
гуфтанд; 2. Дар Бухоро дар гузари Говкушон(2) дар пеши 
масчиди Хоча дар лаби руд гадоён ва сарсариён менишастанд 
(С. А.); 3. Онхр алифбои зиндагиро муборизаро аз вай 
омухтанд (СУ.); 4. Рафики чавониам Махмудро дар хонааш 
ёфтам; 5. Нахрчаи кишлок, хамоно бо дабдабаи пештараи(2) 
худ наъракашону мавчзанон(З) чорй буд (Х,.К.); 6. Он чо но- 
занини нозанинон ва маликаи хубон Мехрй духтари хурдии 
кампир худро ба курпаи кухна печонда руйи намадпорае(2) 
нишаста буд; 7. Баъзе одамони рахакй(2) пиёда ва савора аз 
рох рафтан бозистода(2) ба поезди равон нигох^ мекарданд 
(С.У.); 8. Кухдои Бойсун чандон баланд не онхр ба 
силсилакухдои(2) Х,исор тааллук доранд лекин хушку беобу 
гиёханд(4) (Ч..И.); 9. У ба ман дар хусуси пули ифтитох, хакки 
тахсил ёрмандй мекард (С. А.). 

99 



• 1) «алифбои зиндагй» вохиди фразеологй аст ё ифодаи мачозй? 
2) Нависанда таъбирхои нозанини нозанинон ва маликаи хубонро бо 
чй максад истифода кардааст? 

Аъзохои истисноиро аз аъзохои чидаи чумла фарк кар- 
дан л озим аст. Аъзохои истисной хусусияти тавзехй доранд ва 
бо калимаи тавзехшаванда бо интонатсияи хос алокдманд 
мешаванд. Аммо дар байни аъзохои чида алокди пайваст 
вучуд дорад ва он бо интонатсияи пайваст ё интонатсияю 
пайвандакхои пайвасткунанда алокдманд мешаванд: 

Дар он тараф, дар тарафи шимолии руд, бар болои хомаи 
пастаки рег чупонбачагон бо хам гуштингирй мекарданд 
(С. А.). - Онхр (мусофирон) дар вайронахо, сарою хезумхо- 
нахр, чувозхонахр, хатто дар огилхонахо чойгир шуда 
истикомат мекарданд (С.У.). 

Дар чумлаи аввал он тараф холи макон, дар тарафи 
шимолй, бар болои хома холхри макони истисной буда, макони 
гуштингирии чупонбачагонро пай дар пай тавзех ва мушах- 
хас намудаанд. Дар чумлаи дуюм дар вайронахо, сарою 
хезумхонахо, цувозхонахо ва огилхонахо холи макони чидаанд 
ва бо оханги шумур паси хамдигар васл шуда омада, макон- 
хои гуногуни истикрмати мусофиронро ифода кардаанд. 

Та^зияи маъноии ^умла ва тартиби калима 

103. Хангоми кироати матни зерин х,иссаи бо хати сиёх навишташудаи 
чумла^оро баландтар хонед. Мулохиза кунед: кадом хиссаи 
чумлахо маълумоти барои шунаванда нав ва мухимтарро дар бар 
мегирад. Матнро ба дафтаратон навишта, ба зери хиссаи ишорашу- 
даи чумлахо хат кашед. 

Рузе чамъе аз ёрон ба хонаи факир омаданд. Дар хона 
хал им пухта буданд. Дар вакти халимхурй муйлаби ман олуда 
шудааст. Яке аз ёрон ин холро ба ман хабар дод. Дархол 
микрозро бардоштам ва муйлабамро кутох^ кардам (Восифй). 

100 



• Аён аст, ки дар хиссаи аввали чумлахо маълумоти барои 
шунаванда маълум ва дар хиссаи дуюм маълумоти тоза ифода 
ёфтааст. Чунин тачзияи маъно ба хиссахои аллакай маълум 
(тема) ва барои шунаванда номаълум ё маълумоти нав (рема) 
дар хамаи вохидхои иртиботии забон (чумла) мушохида ме- 
шавад: 

Абдуганй, ки дар хонаи писари калонй буд, баъди 
хонадоршавй ба хавлии нав кучид. Хдвлии нав дар поении ма- 
зори калон, кабристони кухна вокеъ буд (Рузнома). 

Дар тачзияи маъной (ба хиссахои маънодор ё синтагмахо 
чудо кардани чумла) чойи аъзои чумла ахамияти калон пайдо 
мекунад: 

Муаллими нав ба мактаби дехаи дурдасте омад - Ба макта- 
би дехаи дурдасте муаллими нав омад (УК.); Ман уро барои 
об овардан фиристодам - Ман барои об овардан уро фиристо- 
дам - Уро барои об овардан ман фиристодам. 

Аз хамин сабаб чойи аъзои чумла бояд мувофики талаботи 
максади гуянда ва мантики сухан тагйир дода шавад. Дар ак- 
си хол матлаб норавшан ва ё галат ифода мегардад. 

104. Чумлахоро навишта, ба х,иссах,ои тема ва рема чудо кунед: 

Гулом дар сари таъмири тракторхо набуд. Ин корро худи 
тракторчихо мекарданд. Гулом дар хонааш аз бачахое, ки асп 
бурда буданд, гап мепурсид (Ч,.И.). 

Юб.Чумла^оро навишта, ба зери сараъзо ва аъзох,ои пайрав хат кашед 
ва муайян кунед, ки дар кадом чумла чойи мубтадо дуруст ё ноду- 
руст тагйир дода шудааст: 

1 . Палавро бо хавсалаи тамом худи Ахмадчонамак пухт; 2. 
У парешон атрофи хонаро аз назар гузаронд. Аммо чойи 
мувофик; барои пинхон намудани чавон пайдо намешуд 
(Х,.К.); 3. Дами гармро ману акай Мадалй мепазем. Гуштро 
акай Мадалй дар хар ду-се руз аз чарогох, аз назди чупонхо 



101 



меоварад (М.Н.); 4. Волидон бо умеде фарзанд ба дунё меова- 
ранд, ки дар пирй асои дасташон бошанд читарбандон 
(Рузнома); 5. Ё тавба! Ин кддар сангдиланд мардум! (Ф.М.). 

О 

1 ) Дар чумлаи якум чонишини худ ба маънои сохибият (нафсй) 

омадааст ё таъкид? 

2) Вохиди истисноии аз назди чупонхо барои эзох додани доли ма- 
кон омадааст ё барои мушаххас ифода кардани он? 

3) Дар чумлаи «Дами гармро ману акай Мадалй мепазем» 
мувофикдти хабар бо мубтадо чй тарз сурат гирифтааст? 

106. Дар матнх,ои зерин нависанда аз кадом имконоти услубии тартиби 
калима истифода бурдааст? 

1. Мачиди Хдмтар зане зиштру дар сафар дошт. Рузе дар 
мачлисе нишаста буд. Гуломаш давон-давон биёмад, ки: 

- Эй хоча, хонум ба хона фуруд омад. 
Гуфт: 

- Кошки хона ба хонум фуруд омадй (Убайди Зоконй); 

2. Бахром, ки гур мегирифтй хама умр, 
Дидй, ки чй гуна гур Бахром гирифт (Хайём). 

г> 

1) Ибораи зане зиштру аз чихати сохтори нахвй ва тобиши 
маъно аз ибораи зани зиштру чй фарк дорад? 

2) Муродифхои зам ва хонум чй тафовути маъной доранд? 

3) Калимахои мацлис, хоца ва гулом дар гузашта чй гуна 
мафхумхоро ифода мекарданд? 

4) Чаро пас аз пайвандаки ки аломати баён гузошта шудааст? 

5) Хайём калимахои гур ва гирифтанро ба кадом маънохо истифода 
кардааст? Он калимахо омониманд ё сермаъно? Чунин тарзи ис- 
тифодаи калимахо кадом санъати сухан аст? 

6) Феъли мегирифтй дар вазифаи кадом шакли феъл кор фармуда 
шудааст ва дар байни онхо чй гуна муносибати маъной ба вучуд 
омадааст? 



102 



I 

• Гуфтахои касеро ду тарика ба каси дигар накл кардан 
(гузаронидан) мумкин аст: айнан ва мазмунан. Нутки айнан 
накдшуда мукаммал, гуногунохднг ва рангину муассир аст. 
Нутк;и мазмунан накдшуда мухтасари гуфтахри каси дигар 
аст, ки гуянда бо забони худ ба тарики фишурда баён меку- 
над. Бинобар ин нутки айнан наклшударо ба мазмунан 
накдшуда баргардонидан мумкин аст. Хднгоми баргардони- 
дан он гуфтахо аз нохунак озод гардида, сухани муаллиф дар 
вазифаи сарчумла ва сухани каси дигар ба вазифаи чумлаи 
пайрави пуркунанда меояд ва бо пайвандаки ки ба сарчумла 
тобеъ мешавад. Дар шакли грамматикии хабар ва интонатси- 
яи гуфтор низ тагйирот ба амал меояд: 

Мавлоно 1^утбиддин аз ахвале (олусе) пурсид, ки рост аст, 
ки ахвал якеро ду мебинад. 

Гуфт: «Рост аст, ба далели он ки мавлоноро чорпой меби- 
нам». 

Мавлоно хичил шуд (Хористон). 

-Ман дар интернат намеистам, меравам, - чавоб додам ман 
(СУ.). 

Ман чавоб додам, ки дар интернат намеистам, меравам. 

- Пас, чаро гуфтй: «Ман аз Язид сазовортарам» (С.У.). 

- Пас чаро гуфтй, ки аз Язид сазовортарй? 

Онхр мегуянд: «Бе шумо корамонро ухда карда наметаво- 
нем». 

Онхр мегуянд, ки бе ман корашонро ухда карда наметаво- 
нистаанд. 

Дар матни аввал рост аст, ки аувал якеро ду мебинад маз- 
мунан накдшуда, «Рост аст, ба далели он ки мавлоноро чор- 
пой мебинам» айнан накдшуда аст. Сухани мазмунан 
накдшуда дар асл (айнан) чунин будааст: «Мавлоно, рост аст, 
ки ахвал якеро ду мебинад?» Хднгоми баргардонидан чумлаи 
мустакил ба чумлаи пайрави пуркунанда табдил ёфта, бо пай- 
вандаки ки ба сарчумла (сухани муаллиф) тобеъ гардида, му- 
хотаб фуругузор ва оханги савол хеле тира шудааст. 



103 



107. Нутки айнан наклшударо ба мазмунан наклшуда ва мазмунан 
наклшударо ба айнан наклшуда баргардонед. 

1 . - Маро кушед ё зиндаву зор ба мазорам гуронед! - гуён 
Чдхрноро фарёд кард (С.А.). 

2. Муддаие гуфт ба Лайлй ба таън: 

- Эй ки чаро нозуку мавзун най? 
Лайлй бихандиду чавобаш бидод: 

- Бо ту чй гуям, ки ту Мачнун най (Султон Иброхими Ха- 
лис). 

3. Рахмоналиро ба нону холаш намонда ба беморхона 
оварданд. Хдмшираи шафкат уро ба палата оварда гуфт, ки 
осуда хобад, пас аз соате духтури навбатдор омада, муоина 
мекунад (И.Н.). 

108. Матнро хонда, хадди чумлахрро мукаррар кунед. Аломатхои кито- 
батро гузошта, чумлахоро нависед ва хусусияти асосии сохтори 
нахвии чумлахоро шарх дихед. Инчунин муайян кунед, ки байни 
нумлахо чй гуна алоцаи маъной вучуд дорад ва он бо ёрии кадом 
унсурхои лугавй ё грамматики ифода ёфтааст. 

Мохи феврали соли 1921 буд дашти хамвори бедолу дарах- 
ти канорах,ои дарёи Аму манзараи як биёбони мурдаро ни- 
шон медод факат боди афгонй ки аз тарафи чануб гуррос зада 
мевазид ин биёбони бечонро ба хдракати чонканона оварда 
буд туфони чангу хоке ки бо вазидани бод аз дашт бармехост 
руйи офтобро мисли абри сиёх фуру мегирифт дар он биёбони 
васеъ дар руз чунон ки дар шаби торик бошад касе чизеро ди- 
да наметавонист (С.А.). 



9 



1 ) Дар иборахои биёбони бецон, туфони чангу хок калимахо ба 
кадом маъно кор фармуда шудаанд? 
2) Калимахои наздикталаффузи (паронимхои) фаро гирифтан ва 
фуру гирифтан чй тафовути маъной доранд? 



104 



109. Панду андарзхо дар кадом колаби нахвй ифода ёфтаанд: чумлахои 
содда яктаркибаанд ё дутаркиба, чумлахои мураккаб пайвастанд ё 
тобеъ? Дар дохили чумлахои содда аъзохо ва дар таркиби 
чумлахои мураккаб чузъхо бо хамдигар чй тарз алокаманд шуда- 
анд? 

1. Душманро хдкир набояд шумурд; 2. Сармояи бузург 
акду адаб аст, на аслу насаб; 3. Кух, ба кух намерасад, одам ба 
одам мерасад; 4. Зи гахзора то ба гур дониш бичуй; 5. Дил ки 
пок аст, забон бебок аст; 6. Чил дарвеш дар гилеме бихуспанд, 
ду подшох, дар иклиме нагунчанд; 7. Кунад хдмчинс бо 
хамчинс парвоз, Кабутар бо кабутар, боз бо боз; 8. Буз агар 
хирман кубад, х,очати барзагов нест. 

су 

к # .л 1) Чумлаи «Аклу адаб сармояи бузург аст, на аслу насаб» аз 
чумлаи боло аз чихдти сохтори нахвй ва мазмун чй тафовут до- 
рад? 

2) Дар кадом чумлахо калимахои мукобилмаъно ё санъати тазод 
чун воситаи муассири ифодаи фикр истифода шудаанд? 

Ч[умлах;ои мураккаб 

• Ч,умлахои содда ва мураккаб ду вохиди мухдтмтарини 
иртиботии (коммуникативии) забонанд, ки хдм чихатхои 
умумй ва хам хусусиятхое доранд, ки онхоро аз хдмдигар 
фарк мекунонанд. Ч,ихати мухдштарини умумй ин аст, ки дар 
чумлахои мураккаб низ чузъх,о бо хдмдигар алокаманд шуда 
омада, ягонагии маъно, муносибати нахвй ва охангй пайдо 
мекунанд. Тарзи алокди грамматикии чузъхо хдм мисли 
чумлахои содда ду навъ - пайвасту тобеъ аст. 

Воситах,ои граматикии алокди пайваст дар хдр ду вохид 
муштараканд, аммо алокди тобеъ ва воситаи грамматикии 
ифодаи он дар чумлахои содда ва мураккаби тобеъ ба куллй 
фарк мекунанд. Агар дар чумлахои содда алокаи тобеии 
аъзохои чумла (изофй, вобастагй, хамрохй ва мувофикдт) ба 
воситаи бандаки изофй, пешоянду пасоянд, тартиби калима, 

105 



бандакхои феълию хабарй ифода ёбад, дар чумлахои мурак- 
каби тобеъ чумлаи пайрав бо сарчумла бо ёрии пайвандакхои 
тобеъкунанда, калимахои хамнисбат, мутобикдти шаклхои 
феълии хабарй чумлаи пайрав бо хабарй сарчумла, интонат- 
сияи тобеъ ва тартиби чой гирифтани чузъхри чумлаи мурак- 
каби тобеъ ифода меёбад. 

Дар ифодаи муносибатхри маъной байни аъзохои чумлаи 
содда ва хелхри чумлахри пайрав, инчунин дар вохидхри гу- 
ногуни нахвй муносибати муштараки маъноиро ифода карда- 
ни пешоянду пайвандакхои таркибй (вакти, дар вакти - вакте 
ки, аз сабаби - аз сабаби он ки, бо максади - бо максади он 
ки, ба шарти - ба шарти он ки ва гайра) аз кдробати маъно- 
ии колабхри гуногуни нахвй шаходат медихад. Хдмин гуна 
муносибатхои муштарак дар колабхои гуногуни нахвй 
(чумлахои содда ва мураккаби тобеъ) ифода ёфта, барои му- 
родифоти нахвй замина фарохам меоваранд. 

110. Матнхоро хонда, чумлахоро аз чих.ати сохт муайян кунед. Шарх, 
дихед, ки чумлахои мураккаб аз чумлахои содда чй фарк доранд. 

1. Чандин чойи девори богчаамон галтида, токхо хароб 
гашта, як кисми дарахтони мевадор бурида шуда буданд; 2. 
Зардию сурхии фасли тирамох саросари богу бустонро 
пушонда, ба онхо боз хусни дигаре бахшидааст (С.У.); 3. 
Х,ануз шамол ором нагирифта, борони барфолуд ба боридан 
даромад, аз либоси тунук ва чигда-чигдаи бачаяк катрахои 
борон гузашта, ба бадани у нуги бигизи (дарафши) дар оташ 
тафсондагй барин мехалид (С.А.); 4. Х,аво тамоман равшан 
гашта, чароги даруни вагон хомуш шуда буд (Ч..И.). 



111. Зарбулмасалхоро пурра карда ба дафтар нависед. Муайян кунед, 
ки фикр дар крлаби чумлаи мураккаби пайваст ифода ёфтааст ё то- 
беъ, дар байни чузъхо чй гуна муносибати маъной вучуд дорад. 
Хангоми навиштани матн ба аломатхои китобат риоя кунед. 



106 



Дили модар ба фарзанд,...; Арзон бе иллат не,...; Мачлис 
бисер шуд,...; Духтарам ба ту мегуям,...; Ёр дар хонаву...; 
Кихо кашад навру чафо,...; Аз ту харакат,...; Бар падарат 
рахмат, . . . ; Буз дар гами чон, . . . ; Девор муш дорад, . . . 



112. Пайвандакхои хилофй дар матни зерин кадом вазифаро адо кар- 
даанд: калимаро бо калима алокаманд намуда чумлаи содда сохта- 
анд, ё чумлахри соддаро бо х.ам вайваста чумлаи мураккаб, ё чанд 
чумлаи соддаву мураккаби мустацилро васл намуда матн сохтаанд? 

Дар рузи чилуми(З) бемориаш падарам арак; карда, тамо- 
ман хушёр шуда, шир талаб кард. Додам. Хурд ва дар рузи 
сеюм(З) асозанон(З) ба пойи худ берун(З) баромад. Мо хама 
шодмон шудем. Аммо дар рузи дахуми(З) аз беморй сар бар- 
доштанаш дубора галтид. . . 

- Гиря накун! Мард бош! Писари падарат шав(4), ки одами 
сахтибардор(2) аст! Ахволаш хеле сахт аст, аммо барои дар 
ташвиш наандохтани шумоён худро ором нигох медорад... 

Амакам ин дафъа бо кошук, ба дахони бемор об рехт. У 
«Бас» гуфт ва ба ман ишора карда ба гап даромад: 

- Хон! Дар чй гуна душворй бошад хам, хон, одам шав! 
Лекин к,озй, раис ва имом нашав(4)! Агар мударрис шавй, 
майлат(4)! - чашмонашро пушид. Баъд аз ягон дакикд на ин ки 
бо хаш-хаш, балки бо хар-хар нафас кашидан гирифт. Дар ин 
миён якбора(З) дар чояш кдд рост кард. Чашмонаш калон 
кушода шуданд, аммо бенур буданд (С.А.). 

к, • Л 1) Сифати сахт бо кадом маъно омадааст? 

2)«аз беморй сар бардоштан» ва «дар ташвиш наандохтани шумо- 
ён» кадом навъи ибораанд? 

3)Кадом тарзи ифода дуруст аст: «Дар чй гуна душворй бошад 
хам,. . .» ё «Дар чй гуна душворй набошад хам,. . .»? 



107 



Муродифоти нах,ви 

113. Матнро бодиккат хонда, сухани хакимонро ба дафтар нависед, му- 
айян кунед, ки чумлахо аз лихози сохтори нахвй ва мазмун чй уму- 
мият ва чй тафовут доранд. 

Дар мачлиси подшохи Сосониён Анушервони одил, ки дар 
адлу инсоф дар тамоми олам ном бароварда буд, донишман- 
дони зиёде менишастанд(4). Хдр кас мувофики донишу завки 
худ хикмате ё масале ибратомуз мегуфт. Яке аз он хакимон 
гуфт: 

- Бад маку ну бад маяндеш, то бадат наёядат пеш(4). 
Дигаре гуфт: 

- Некй куну нек бияндеш, то нек оядат пеш. 

Одати подшох ин буд, ки ба хдр як хирадманд мувофики 
донишу кадри сухани у чизе мебахшид(4). Фармон дод, ки ба 
шахси аввал хазор динор ва ба дигаре ду хазор динор 
диханд(4). 

Хосону наздикони подшох аз ин рафтори у хайрон шуданд 
ва яке аз онхр гуфт: 

- Сухани хдр ду як маънй дошт, вале нафахмидем, ки чаро 
инъом ба андозаи гуногун дода шуд(4). 

- Донишманди аввал, - гуфт Анушервон, - суханро аз 
бадй, вале дуюмй аз некй огоз кард. 

г> 

• I ) Вожахои донишманд, %аким ва хирадманд чй гуна муносиба- 
ти маъной доранд ва дар матн бо кадом максад истифода шуда- 
анд? 

2) Калимахои некй ва бадй чй гуна вохиди лугавианд ва дар 
хикматхои мардумй бо кадом максад ба кор бурда мешаванд? 

3) Чаро феълхои биандеш, наандеш ва наояд варианти бияндеш, ма- 
яндеш, наёяд пайдо кардааст? 

4) Дар матн мавкеи сухани муаллиф ва гуфтахои каси дигар чй гуна 
аст ва онхо бо кадом аломатхои китобат аз хамдигар чудо карда 
шудаанд? 



108 



I 

• Чунон ки дар фасли муродифоти лугавй ишора кардем, 
як матлабро дар забон чанд тарика ифода кардан мумкин аст. 
^олабхои ифода аз чихати сохтори нахвй фарк дошта, вале ба 
як муносибати маъной далолат мекунанд. Чунин ифодахоро 
муродифхои нахвй меноманд: Ман ба шахри Душанбе барои 
хондан омадаам // ...хонданй омадаам // ...мехонам гуфта 
омадаам // ...омадаам, то ки хонам // ...барои он омадаам, ки 
хонам. Ин тарзхри баёни фикр аз хусусияти созгории сохтори 
нахвии забони тоники ва доираи васеи имконоти ифодаи 
фикр гувохй медихднд. Х,ар кадоме аз он тарзхри ифодаи 
фикр дар забони гуфторй ва навишторй мавкеи муайяни ис- 
тифода доранд. 

Восифй чунин нанавиштааст: 

Моро дида саросема шуда пурсиданд: 

- Шумо чй касонед? 

- Мо мусофиронем, - гуфтем мо ва аз онхр пурсидем: 

- Шумо чй касонед? 
Балки: 

Моро дида саросема шуда пурсиданд: 

- Шумо чй касонед? 

- Мо мусофиронем, - гуфтем мо ва кй буданашонро аз 
онхр пурсидем. 

Сабаб ин аст, ки дар тарзи якуми ифода як крлаби баёни 
фикр (нутк;и айнан наклшуда «Шумо чй касонед?») ду бор 
такрор шудааст. Нависанда бо максади гурез аз чунин такрор 
пурсишро аввал дар крлаби нутки айнан наклшуда, бори ди- 
гар бо ёрии сухани мазмунан наклшуда ифода кардааст. 

Маълум мешавад, ки устодони каломи бадеъ аз такрори 
крлабхри якхелаи нахвй хам хазар кардаанд. Чунин навъи 
такрор дар услубхои дигари нутк (коргузории расмй, илмй ва 
баъзе жанрхои рузноманигорй) роич, бошад хам, дар услуби 
бадей раво нест. 

Муродифоти чумлахои содда ва мураккаби тобеи забони 
адабии тоник дар ифодаи муносибатхои маъноии аломат, 



109 



мафъули (объекти) амал, замон, сабаб, максад, шарт ва гайра 
ба гуянда ё нависанда имконияти васеъ фарохдм меоварад, ки 
матлаби худро дар колабхои гуногуни нахвй рангин ва дилпа- 
зир ифода намояд. 

114. Матни зеринро ба мисли матни боло тахлил кунед: 

- Бача, ту аз кучой? - мурочиат кард профессор (Андреев) 
ба як нафари мо. Талаба чавоб дод, ки аз Бухорост (СУ.). 



115. Чумлахрро бодицкат хонед ва муайян кунед, ки нависанда чй гуна 
муносибатхри муштараки маъноиро дар крлабхри гуногуни нахвй 
ифода кардааст? 

1. Х,езумхоеро, ки аввали пагоу чида монда буд, ду бает кар- 
да ба хар бор карда ва ба чойи сарборй(2) бар сари хезум 
гусфанди маибшударо(З) гузошта, ба чилбуре махкам бает. - 
Бегохй хезумхои он руз аз дара ва кух; шыкаста 
гундоштагиашро ба хар бор карда, рамаро пеш андохта, ба 
хонаи хучаин(1) меоварад (С. А.); 2. Ба когази дигар одамони 
аз кишлок омада, %оло кор наёфта дар куча^ои Тошканд сар- 
сон туда гаштагиро навис. - Баъд аз он дар когази(1) алохида 
номи ошнохои падарам - мардикорони аз деха омадае, ки 
уануз %ам кор наёфта сарсон гашта буданд, навишта шуд 
(СУ.); 3. ...аз халвой коктии дар дастам будагй газида шриф- 
та, кдтар-катар(З) мехоидам - Х,амон халвое, ки дар даст 
дорй, равган хам дорад (С А.). 



г -I 



I • А 1) Калимахои сар ва сарборй ба кадом маъно омадаанд? 
2) Шаклх.ои фоил ва мафъули феъли навиштан чй гуна аст ва онхо 
дар кадом матн кор фармуда шудаанд? 



110 



к • ^ Шоир мазмуни чумлаи «Осоиши ду гетй бо дустон му- 
рувват ва бо душманон мадоро кардан аст»-ро ин тарз баён 
кардааст: 

Осоиши ду гетй тафсири ин ду хдрф аст: 

Бо дустон мурувват, бо душманон мадоро (Хрфиз). 

С.Айнй чунин гуфтааст: 

Фарзанди одам дар ду руз дустон ва дилбастагони худро 
зиёдтар ёд мекунад: яке, дар рузи бадй ва гамгинй, дуюм, ба 
рузи хушй ва шодмонй. 

Аммо ин тарзи ифодаро написандидааст: 

Фарзанди одам, яке, дар рузи бадй ва гамгинй, дуюм, ба 
рузи хушй ва шодмонй дустон ва дилбасатгони худро зиёдтар 
ёд мекунад. 

Дар ин но чй асрори хусни баён нихрн аст? Аввалан, донис- 
тани ин, ки дар забон роххри гуногуни ифодаи як фикр вучуд 
доранд ва аз он бояд бо камоли нуктасанчй истифода кард. 
Дуюм, бо ракдмхо ё чонишинхо кдбл аз баёни асли максад 
ишора кардан барои он аст, ки дикдати хонанда ё шунаванда 
ба нуктаи асосии матлаб чалб ва он нукта ба тарики таъкид 
ифода гард ад. 

116. Дар матндои зерин аз кадом имконоти услубии муассир баён кар- 
дани матлаб истифода шудааст? Матнро бо тарзи муътадили ифо- 
даи фикр (бидуни таъкид) мукриса карда, тафовути онх,оро шар* 
дихед. 

1. Дар пеши Одина ду мушкил омада буд: яке, ба ватан 
монда, ба дасти Арбобкамол талаф шудан, дуюм, аз ин чр гу- 
рехта рафтан; 2. Оре, аз ин мушкилтар рузе нест, ки ошики 
шайдое ба дарди чонсузи хичрон гирифтор ояд; 3. Ин бозй 
хам ба Шодй, хам ба Соро ва хам ба худи бузгола бисер хуш 
омад (С.А.); 

4. Ду чиз аз дил андух берун барад: 
Рухи дусту овози марди хирад; 

5. Хдма чиз пирй пазирад, бидон, 

Магар дустй, к-он бувад ч,овидон (Абушакури Балхй); 

111 



117. Дар яке аз мавзуъхри «Цураи чони ман», «Ёди айёми кудакй», 
«Дуст он бошад, ки гирад дасти дуст...» дар хачми ду сахифаи даф- 
тар иншо нависед. Дар он аз имконоти услубии муассири лугавию 
грамматикии забон истифода баред. Чизи иншо кардаатонро дар 
танхой бо овоз хонед, нуксонхряшро ислох, кунед. Мазмуни онро 
дар хузури хамсабакон баён кунед. 



118. Зарбулмасалхрро пурра карда ба дафтар нависед ва мукаррар ку- 
нед, ки кадом хели чумлаи пайрав ба сарчумла тобеъ шудааст. 
Чумлахои пайрав бо кадом пайвандак ба сарнумла тобеъ шудаанд 
ва дар кадом чумлахои мураккаби тобеъ чй гуна пайвандак ихтисор 
шудааст? Накшаи чумлахои мураккаби тобеъро кашед. 

Бародари ман бошй,...; Аз худ нарав,...; Илм хохй,...; 
Куш,...; Хохй нашавй расво,...; Ваъда додй,...; Дуст он бо- 
шад,...; Даре агар мушкил бувад,...; Дар хдма кор машварат 
бояд,...; Кори сайёд барор гирад,...; Дил ки ранчид аз касе,...; 
Гар сабр кунй, . . . ; Мангар, . . . ; Ба касе гур маков, . . . 

119. Ба чойи сенукта яке аз пайвандакхои дар кавсайн омадаро гузош- 
та, чумлахои мураккабро ба дафтар нависед ва шарх дихед, ки чаро 
махз хамон пайвандакро интихоб намудед. 

1 . Занхо (гар, агар, агар ки, ба шарте ки) озодй хохднд, 
бояд аз хдр чихдт баробари мардхо шаванд, (набошад, ва- 
гарна, агар не) озодй ба ном мешавад; 2. Дар бисотат хдет 
(-у, ки) одамгарй мекунй, (вагарна, набошад, агар не) 
ноилоч хап мешинй; 3. (Агар, агарчи) хона сарду чарогх,о 
хомуш бошад, ман он хонаро гарму фурузон мехисобам; 4. 
Падару модарандараш дар ин кдрибй ба яктои он хостго- 
рон, (оне ки, кадоме ки, ки) баобрутар бошад, ба занй 
медихднд; 5. (Х,амин ки, вак;те ки) сиёх,й тамом шуд, ман 
манбур шудам, навиштани худро бас кунам. 

120. Дар чумлахои зерин ибораи масдарию сифати феълиро ба 
чумлаи пайрав баргардонида, фикрро дар чумлаи мураккаби тобеъ 
ифода кунед. Ду тарзи ифодаро бо хам мукриса намуда муайян ку- 
нед, ки кадом тарзи баёни фикр бехтар аст. 



112 



1 . Окибат коргаронро(2) кор ба чон ва корд ба устухон ра- 
сид, миёни худ машварат карда аз хучаин зиёд кардани музди 
хизмати аслиро, барои кори барзиёд музди чудогона муайян 
карданро, хеч набошад, ин кори барзиёдро аз гарданашон 
бардоштанро талаб карданй шуданд; 2. Бурда ба Бухоро мон- 
дан ва чойи истикомат ёфта доданро падарам ба гардан ги- 
рифт; 3. Хонаи дигарро анбор сохта, дар он озукди зимисто- 
нй(2) - галлаи аз даравгарии(2) падарам ва хушачинии(2) май 
ба даст омада ва сабзию пиёзу картошкаи аз полизи худамон 
руйидаро чой кардем; 4. У бо вучуди галтиданаш аз чавони 
хурдтар аз худ аз у наранчида буд; 5. ...Ноиб ба махрами худ 
барои мехмон дарх,ол «аз нуги хамир - фатир» гуён дастур- 
хон, нон ва як табак, гушти яхнй оварданро ва аз паси вай би- 
рён карда овардани ду мурги фарбехро фармуда, аз дусташ 
сабаби бар хилофи одати худ ба сахро баромаданашро пурсид 
(С.А.). 

1) Ифодахои кор ба цон ва корд ба устухон расид, аз гардан 
бардоштан, ба гардан гирифтан, ба даст омада, аз нуги хамир - 
фатир чй гуна вохидхри забонанд ва дар он*о кадом воситахри 
муассири лугавй истифода шудаанд? 

2) «хурдтар аз худ» ва «аз полизи худамон руйида» кадом навъи 
ибора аст? 

3) Чаро нависанда «бо вучуди аз чавони хурдтар аз худ 
галтиданаш» нагуфта, балки «бо вучуди галтиданаш аз чавони 
хурдтар аз худ»-ро писандидааст? 

121. Аз саволу чавоби Анушервону Бузургмех,р чумлах,ои мураккаби 
тобеъ созед, ки дар онх,о чумлаи пайрави мубтадо бо пайвандаки 
тобеъкунандаи он ки, х,ар он ки, х,ар кас ки, х,ар он кас ки ба 
сарчумла тобеъ шуда бошад. 

Намуна: 

- Ориф киро гуянд? 

- Он ки худро аз дигарон камтар ва бадтар донад. 



113 



Он ки худро аз дигарон камтар ва бадтар донад, ориф аст; 
Он ориф аст, ки худро аз дигарон камтар ва бадтар донад. 

1 . - Дуст кадом аст? 

- Он ки пеши мардум айбхри туро пушад ва хунари туро 
зохир кунад; 

2. - Дусти со дик; кист? 

- Он ки дар некй туро ёрй кунад ва аз бадй туро боздорад; 

3. - Аз мардум кадом окилтар(З) аст? 

- Он ки бисер донад ва кам гуяд; 

4. - Ба чахрн кадом некбахттар(2) аст? 

- Он ки худро ба саховат ва роста биёрояд; 

5. - Нишони дусти нек чист? 

- Он ки хатой ту бинад, насихат аз ту дарег надорад; 

6. - Аз мардум кадом масъудтар аст? 

- Он ки аз мухолифати дунё дилтанг(2) нашавад. 

Су 

к ..* л 1) Чаро пурсиш як гуна (Ориф кист? Дуст кист? Дусти со дик; 
кист?...) ифода наёфтааст? 

2) Дар матни боло вожахои айб ва ^унар чй гуна вохиди лугавианд? 

3) «худро ба саховат ва ростй оростан» чй маънй дорад? 

4) Дар матни «дар некй туро ёрй кунад, аз бадй туро боздорад» па- 
соянди -ро чй гуна мафъули (объекти) амалро ифода кардааст? 

122. Дар кадом чумладои мураккаби тобеъ чойи чум лай пайрав тагйир 
ёфтааст? Он максаднок ва дуруст аст ё нодуруст? 

1. Шаъну шухрат ба хар кас насиб мегардад, ба шарте ки 
боинсофу(2) халолкор(2) бошад; 2. Аз дорухонаи(2) колхоз як 
сатил «битефос» меорам, онро ба об хамрох. карда мепо- 
шам(4). Ана он вакт аз буяш ба лашкари нонхуракхр(2) кирон 
меояд, агар танашон ба дору одат накарда бошад; 3. Баъзехо 
барои шухрату обруйи зиёд устоди вокеиро фаромуш намуда, 
шахси пуровозаро(2) устод мешуморанд(4). Бо он гараз ки ба 
лутфи устоди пуровоза ноил бишаванду «боло» бираванд 
(Рузнома). 



114 



о 



1) Феъли кирон омадан чй гуна обуранги услбй дорад? 

2) «шаъну шухрат» ва «шухрату обру» чй гуна вовдддои забонанд 
ва кадоме аз онхо таркибан устувор ё рехта аст? 

3) Чаро калимахои «битефос» ва «боло» ба нохунак гирифта шуда- 
анд? 

123. Чумлахои мураккаби зеринро бодиккат хонед ва муайян кунед, ки 
дар сохтори онхо чй нуксонхо содир шудаанд ва онхрро чй тарз 
бартараф кардан мумкин аст. Чумлахоро ислох карда ба дафтар на- 
висед. 

Г. Х,ине бо у сухбат доштам, ба хотирам наомад, ки аз у 
пурсам; 2. Шавхдрам ки марди хеле бадавлат буд, хонаро ба 
ману кудаконаш додан намехост; 3. Ба туфайли он ки об дар 
табиат васеъ пахн шудааст ва дар хаёти инсон ахамияти калон 
дорад, бинобар ин аз кадимулайём онро чун манбаи хаёт ме- 
донанд; 4. Агар дар организми одам микроб ба мушохида ра- 
сад, пас у мариз ва агар не, солим аст; 5. Волидайн хайрон 
шуданд. Зеро онхо хдм х,аргиз дар ин бора фикр накарда бу- 
данд; 6. Замира аз Туймурод хох,иш намуд, ки ба хонаашон 
хостгор фиристад. То ин ки бо ризогии ду тараф кор ба хубй 
анчрм ёбад; 7. Сарашро шуста, нав бо сачок, печонида буд, аз 
паси дар галогула ба гуш расид; 8. Чун ним аз шаб гузашта 
буд ки, огози хоб кардем; 

9. Гарчи ман равшаной мехохам, 

Офтоби дилам дурахшон аст (Рузнома). 

Аломати китобат дар чумлах;ои мураккаб 



'"■■"Ц 



т 

• Дар гузоштани аломатхри китобат дар чумлахри мурак- 
каб чанд мушкил пеш меояд. Яке аз онхр гузоштани аломати 
вергул дар чумлахри мураккаби тобеъ аст. Азбаски 
пайвандакхри тобеъкунанда сершумору мухталифвазифаанд, 
сохту таркиби гуногун доранд, бар замми ин, пайвандаки ки 



115 



дар аввал, дохил ва охири чумлаи паирав омада метавонад, 
хонандагон дар гузоштани он хато мекунанд: 

• Дар пайвандакхои таркибй байни чузъи номию пайванда- 
ки ки вергул мегузоранд. Калимахри вакт, сабаб, мацсад, 
шарт ва гайра метавонанд хамчун калимаи мустакил дар ва- 
зифаи ягон аъзои чумла омада, бо чумлаи пайрави муайянку- 
нанда эзох, ёбанд, дар ин сурат пас аз онхр (пеш аз пайвандаки 
ки) аломати вергул гузошта мешавад: Вакте, ки барои тайёрй 
ба имтихрн чудо шудааст, кофй нест. Дар ин чо «Вакт кофй 
нест» сарчумла, «барои тайёрй ба имтихон чудо шудааст» 
чумлаи пайрави муайянкунанда буда, бо пайвандаки ки ба 
сарчумла тобеъ шудааст. Вакте ки мо ба манзил баргашта 
омадем, аз нимаи шаб се соат гузашта буд (С.А.). Дар ин чо 
«аз нимаи шаб се соат гузашта буд» сарчумла, «мо ба манзил 
баргашта омадем» чумлаи пайрави холи замон буда, бо пай- 
вандаки таркибии вакте ки ба сарчумла тобеъ шудааст. Дар 
ин маврид пеш аз пайвандаки ки аломати вергул гузоштан 
галати махз аст. 

• Пайвандаки ки дар аввали чумлаи пайрав омада, онро 
ба сарчумла тобеъ карда бошад, пеш аз он вергул гузошта 
мешавад: Бисер талаб макун, ки ба кам зор шавй; Чаро окил 
кунад коре, ки бозорад пушаймонй!; Х,еч кас намегуяд, ки 
дуги ман турш аст; Шухй ба шарте писандида аст, ки дига- 
ронро бихандонаду касеро наранцонад. 

• Пайвандаки ки дар мобайни чумлаи пайрав омада бо- 
шад, пеш аз он вергул гузошта намешавад: Шаб ки ба хона 
баргаштанд, ман аз бародарам мепурсидам; Лзизхон мак- 
табашро тамом ки кард, ба ту хостгор мефиристам; Хамсоя 
ки нест, кас дар ин хел маврид азоб мекашад (С.У.); Борон 
ки борид, мо дишаб дар хамон кишлок; мондем (Ч..И.); Аз 
Сурхави Лугар ки бошй, оё Абдулганихони фиркамишро 
мешиносй? (Рузнома). 

• Пайвандак ки дар охири чумлаи пайрав омада бошад, 
на пеш аз он, балки пас аз он вергул гузошта мешавад: 



116 



К^ахтй сар туда буд ки, ба Тошканд кучида омадем (СУ.); 
Мо хануз чойнуширо тамом накарда будем ки, маддохи 
дируза омад; Магар аз гуфтахои ман бадгумон шудй ки, 
дар андеша афтодй? (С.А.); ...дар вацти поим омаданам 
Шохцосим аз миёнам дошт ки, поям ба замин бархурда лат 
наёфт (Восифй); Хазор цасам хурам ки, бовар намекунад; 
...ба занцир баста монед ки, мегурезад (Ф.М.). 

• Пайвандаки ки дар мобайн ва охири чумлаи пайрави 
сабаб ояд, бо пайвандакхри азбаски, чун, аз сабаби он ки, 
дар аввали чумлаи пайрави сабаб ояд, бо пайвандаки чуй- 
ки, зеро, зеро ки хамвазифа мешавад: Азбаски борон борид, 
мо дишаб дар хамон кишлок, мондем; Дустй бо дустон ва 
ёрони мувофик, кун, ки (чунки, зеро) дустй бо ёрони пиёла ва 
навола бацое надорад (Абдуллохи Ансорй). 

124. Чумлахоро бодицкат хонед ва муайян кунед, ки чумлаи пайрав 
сарчумларо аз кадом чихат эзох, медихдц ва пайвандаки ки пеш, пас 
ё дар мобайни чумлаи пайрав омада, бо кадом пайвандакхр мушта- 
раквазифа шудааст. Аломати вергулро дар чойи лозима гузошта, 
чумлахрро нависед. Накшаи чумлахрро кашед. 

1. Ба дустии подшохон эътимод натавон карду бар овози 
хуши кудакон ки он ба хаёле мубаддал шавад ин ба хобе 
мутагаййир гард ад (Саъдй); 2. Вай магар сахт гуру сна монда 
буд ё кинаи ба падар доштааш хануз аз дилаш нарафта буд ки 
гап задан намехост; 3. Аз чони чавонам чудо шавам ки хабар 
надорам (С.У.); 4. Мард ки фарбех шуд бегайрату муросокор 
мешавад (Ф.М.); 5. Магар дилаш танг шуд ки ба газалхонй 
даромад (Ч,.И.); 6. Чашмамро кушоям ки хона пури дуд шуда- 
аст; 7. Ман хар як сухани навро дар дилам чанд бор такрор 
мекардам ки ёд шавад (СУ); 8. Ба ин духтар офарин гуфтан 
даркор аст ки аз ухдаи хамин кадар кор баромад (Х,.К.); 9. 
...мухточй ва нобудагист ки рангамро зард карда маро ба да- 
ри у мебарад; 10. Ман гарки тамошои чанчоли бозори гуза 
будам ки касе аз паси сарам охистаякак дошт (С.А.); 11. Муш- 



117 



те ки баъд аз чанг ба ёд омад ба сари худ бояд зад; 12. Вахт ки 
хандад намепурсад бачаи кисти (Рузнома). 

13. Накунад чаврпеша султонй 

Ки наояд зи гург чупонй; 

Ту к-аз мехнати дигарон бегами 

Нашояд ки номат нихднд одами (Саъдй). 



ЗАБОНИ АДАБИИ ТОЧ.ИК 

Маънои истилохи забони тоцикй аз завопи адабии тоцик ва- 
сеътар аст. Вакте ки забони мардуми точик забони точикй 
мегуем, хам забони адабиро, хам тамоми лахчдхои точикиро, 
хам забони гуруххои этникиро (забони яхудиён, арабхо ва 
чугиёни Осиёи Миёнаро) дар назар дорем (нигох кунед ба 
«Сохтори забони точикй...»). Пас забони адабии точик чунин 
хиссаи мухимтарини он забон аст, ки аз каъри асрхо дар осо- 
ри илмию адабй сабт гардида, дар ривоятхои мардумй аз 
дахрн ба дахон гузашта, тахриру такмил ёфта, суфтаву равон 
гардида то ба замони мо омада расидааст. 

Забонхои муосири форсии Эрон, дари ё точикии Афго- 
нистон ва точикии Точикистон бунёди ягона - захираи лугавй 
ва сохтори грамматикии (дастурии) умумй доранд, вале бо 
сабаби якмаром набудани муносибатхои сиёсиву ичтимой, 
иктисодию фархангии ин мардумони се сарзамин замоне бо 
хам наздик, замоне аз хам дур афтода, хаддхои бумй ба миён 
омада, чунон ки байни гуйишхои як забон рух медихад, дар 
лахни гуфтор ё таркиби овой, захираи лугавй, баъзе унсурхои 
шаклй (грамматики) тафовути каму беш ба миён омада, он 
дигаргунй пас аз садахои шонздаху хабдахум аёнтар гардида- 
аст. Як сабаби аз хамдигар дур шудани ин се танаи як дарахти 
азими забони кадимаи порей, ё дари, ё точикй таъсири 
забонхои бегона дар мархалахои гуногуни инкишофи таъри- 
хии онхо будааст. 

118 



Гузаштагони мо, ки дар аввали хазораи дуюм ва охирхои 
хазораи якуми то солшумории мелод дар сарзами беканори 
Поре, аз Шимоли нимчазираи Х,инд то Кафкозу сохилхои 
Бахри Сиёх сукунат доштанд, худро ориёй ва забонашонро 
порей номидаанд. Забони точикй ба гурухи эронии оилаи 
забонхри хинду аврупой мутааллик будд, яке аз забонхои 
кадима ба шумор меравад. Ба намунаи осори хаттии забони 
форсии дари (точикй), ки то замони мо омада расидааст (ни- 
гаред ба манзари мукрва), беш аз дуним хазор сол пур меша- 
вад. Забони точикй аз чумлаи забонхои кадимаи сохибхат аст. 
Дар ин рохи тулонии тайкарда вай чанд маротиба хати худро 
иваз намудааст. Яке аз намунахри осори аз хама кадимаи ха- 
ти мехй (забони катибахри давраи подшохрни хахоманишй, 
забони «Авасто» - забони матнхри дини зардуштй) навиш- 
тачоти таърихи хукмронии шох Дороб (522-486 то мелод) дар 
тахтасанги кухи Бесутуни Эрон аст, ки то ба имруз харфе аз 
он осеб надидааст. 

Таърихи забони форсиро (дари, точикиро) ба се давра чудо 
кардаанд: 

• Забони эронии кадим — тахминан аз ибтидои хазорсолаи 
дуюми то мелод то садахои чоруму сеюми то мелод; 

• Забони эронии миёна — аз садахои сеюму чоруми то мелод 
то садахои хаштуму нухуми мелодй; 

• Забони эронии нав — аз садахои хаштуму нухум то ба 
имруз. 

Сад соли хукмронии сулолаи Сомониёнро замони ташак- 
кули бунёди забони адабии муосири дарии точикй шумори- 
дан мумкин аст. Осори илмию адибии олимону шоирони ин 
давра: Рудакй, Фирдавсй, Ибни Сино ва дигарон намунаи 
бехтарини забони ноби услубхои бадеию илмии давраи нави 
забони дарии точикй хисоб меёбад. 

Вале мархалахои минбаъдаи инкишофи ин забон хамеша 
созгор ва тахту хамвор набудааст. Истеъмоли фаровони ка- 
лимаю истилохоти аз забони арабй гузашта, майлхои 



119 



мушкилбаёнй дар назму насри бадей ва илмй, баъди садахои 
шонздаху хабдах майли баргаштан ба асолати худ, руй овар- 
дан ба забони мардумй ба чараёни такмилу инкишофи забони 
адабй бетаъсир намондааст. 

Дар охирхри садаи нуздах ва ибтидои садаи бистум бо 
кушиши як зумра мунавварфикрон Ахмади Дониш, Садрид- 
дин Айнй, Фитрат, Саидризо Ализода ва дигарон дар меъёри 
истеъмоли калима ва истифодаи унсурхри грамматикии забо- 
ни адабии точик дигаргунй ворид карда шуд, забони адабии 
навиштор ба забони зиндаи мардумй наздиктар гард ид. 

Соли 1924 Ч,умхурии Мухтори Точикистон (дар хайати 
Узбекистон) ташкил ёфт. Дар мардумй точик умеди тозае 
пайдо шуд, ки пас аз хазор сол точикон истикдолият ба даст 
оварда, боз сохиби давлат мегарданд ва забони точикй ба 
сифати забони як чумхурии сохибихтиёр тадричан инкишоф 
меёбад. Мутаассифона, аз охири солхои бистуми садаи гузаш- 
та дар сиёсати забонхри миллй як тамоюли номатлуб ба вучуд 
омад: дар муддати дах соли охир хати расмй ду маротиба 
табдил дода шуд: аввал хати беш аз хазорсолаи арабиасоси 
форсии точикй ба лотинй ва аз он ба криллй иваз карда шуд. 

Бар хилофи крнуну кридахои инкишофи табиии хар забони 
миллй калимаю истилохрти зиёде бо тарзи талаффуз ва на- 
вишти бегона иктибос шуданд. Забони русй мавкеи забони 
точикиро дар хамаи сохахри хаёти чомеа: дар идора ва умури 
дохилаю хоричаи давлатй, дар матбуоту нашриёт, радиою 
телевизион, дар мактабу маориф, дар сохаи тадкикрти илмй 
ва таълиму тадриси он дар мактабхри олй, дар сохаи санъат — 
хуллас, дар хама чанбахр тангтар менамуд. Хавфи он пеш 
омад, ки забони точикй хамчун забони расмии давлатй 
мавкеи худро ба забони русй вогузошта, ба забони гуфтугуйи 
мухити оилавй ва ба забони факат кучаву бозор як муддат 
боки монад. 

Аз нимахои дуюми солхои хаштодуми садаи гузашта наси- 
маки бозсозихои хаёти ичтимоии чумхурихои собик Итти- 
ходи Шуравй ба кишвари Точикистон низ вазид. Бо максади 



120 



пешгирй намудани хавфи тадричан аз байн рафтани забони 
точикй дар як конфронси илмии АИ Точикистон масъалаи 
макоми давлатй додан ба забони точикй кртеъона ба миён 
гузошта шуд. Дар натича 22 июли соли 1989 дар Точикистон 
Конуни забон кабул гардид. Дар моддаи якуми боби аввали 
он омадааст: «Забони давлатии Ч,умхурии Точикистон забони 
точикй мебошад». 

Аз нимахри асри гузашта ба масъалаи хусни баён, покиза 
нигох. доштани забони адабй эътибори бештар дода мешавад. 
Як микдор калимаю истилохрти сиёсию ичтимой ва фар- 
хангй, ки бе зарурат аз забонхри дигар иктибос шуда буданд, 
бо вожахри маъмули забони точикй иваз гардиданд. С.Айнй 
дар мактубхри кушодааш баъзе унсурхри ношоистаи забони 
адабии точик, алалхусус забони асархри бадеиро хотиррасон 
намуд. Ч,араёни баркарор намудани истилохрти асили 
риштахри мухталифи илм идома дорад. 

Дар инкишофи минбаъдаи забони адабии точик матбуот, 
ба хусус воситахри электронии иттилоот эътибори беш аз пеш 
пайдо мекунад. Мутаасифона, дар забони воситахри ахбори 
омма нуксонхри зиёд дида мешаванд. Академик М.Шакурй 
дар як силсила асару макрлахри илмй он нуксонхрро зикр на- 
муда, роххри ислохи онхрро нишон додааст. 

Забон яке аз нишонахри хастии миллат аст, бинобар ин 
онро омухтан, аз сарватхри лугавию калимасозй, аз имконоти 
услубии сарфию нахвии он мохирона фонда бурда тавонис- 
тан, онро аз таъсири забонхри бегона, лахдаю шевахр, алфози 
омиёна ва дурушт эмин доштан, ба хусни он хусн зам намудан 
барои хар як фарди чомеа, хусусан, хонандагони мактабхри 
тахсилоти умумй ва олй вочиб аст. 



125. Чунин мулоу,изаи забоншинос Сайд Х,алимовро дар бораи забони 
тоники ва муносибати он бо забони форсии муосир бодиккат муто- 
лиа намуда, андешах,ои худро дар ин хусус баён кунед. 

Забони точикии мо хам яке аз забонхои мардумони эрони- 
нажод (ориёй) ба шумор меравад. Хешу таборхри наздикта- 



121 



рини забони мо форси (дар Эрон), дари (забони точикони 
Афгонистон), забони курдй, забони толишй, балучи ва гайра 
мебошанд. Забони имрузаи точикй, форси, дари зодаи як мо- 
даранд, ки дар асри X шакли хаттй-китобй гирифта буд. 

Номи забони мо дар он вакт «порей», «дари» ё «порсии 
дари» гуфта мешуд. Тули аерхр забон тахаввулоти зиёдеро 
паси сар кардааст. Вале л озим ба ёдоварист, ки дар аерхри 
XIX ва XX лугатхри адабиёти классики аз истеъмоли забони 
матбуоти Эрон баромаданд ва чойи онхрро унсурхои лугавии 
арабй, турки ва аврупой пур карданд. Забони точикй бошад, 
баръакс, лугатхри аслии адабиро зинда нигох, дошт. 

Ман як чизро хуш надорам, ки баъзехр бо бахрнаи наздик 
шудан ба забони форсии Эрон калимахри ба ном форсии 
Эронро, ки аслан форси нестанд, дар матбуот, телевизион, 
радио ва гуфтугухряшон ба кор бурда истодаанд: ба чойи гап 
- %арф, ба чойи бе - бидуни, ба чойи аз руйи - тибки, ба чойи 
бо - тавассути, ба чойи ёрй - кумак, ба чойи ^уцра - уток, ва 
гайра ба кор мебаранд. Онхр бо ин корашон таркиби лугавии 
забони моро бо унсурхри грамматикии забонхри гайр олуда 
месозанд. 



126. Шеърро кироат кунед. Бигуед, ки дар он чй са*ифа*ои гамангези 
мардуми точик инъикос ёфтааст. Чаро шоир гуфтааст: «Дар забо- 
наш давлати бедавлатй бунёд кард», «Рузи ноободиаш точик забон 
обод кард»? Андешаи у дар бобати такдири минбаъдаи забони мо- 
дариаш чй гуна аст? Шеърро азёд кунед. 

Х,ар чи у аз моли дунё дошт, дод, 

Хитаи Балху Бухоро дошт, дод. 

Суннати волою девон дошт, дод, 

Тахти Сомон дошт, дод. 

Душмани донишгадояш «Дониш»-и Сино гирифт, 

Душмани бесуннаташ «Девон»-и Мавлоно гирифт. 

Душмани санъатфурушаш санъати Бехзод бурд, 

Душмани бехонааш дар хонаи у чо гирифт. . . 

Лек лафзи модариаш 



122 



Хдмчу номи модараш 

Дар забону дар дахонаш монд, монд, 

Хдр сухан бо шири модар 

Сахт шуд, дар устухонаш монд, монд. . . 

Рузи ноободиаш точик забон обод кард, 
Дар забонаш давлати бедавлатй бунёд кард. . . 
Аз сари сад минбар афтоданд нозирхри у, 
То наафтанд аз забони хештан. 
Дар сари сад дор чон доданд шоирхри у, 
То наафтад бар замин кадри сухан. . . 

Дар хаду сархадшиносии чахрн 

Сархади точик забони точик аст. 

То забон дорад, ватандор аст у, 

То забондор аст, бисер аст у (Бозор Собир). 

127. Матни зеринро, ки аз номаи саркушодаи С.Айнй ба нависанда То- 
лис ихтисоран оварда шудааст, мутолиа кунед ва мазмуни онро 
гуед- 

«...Забони адабй дар хар миллат аз забони умумй - зинда 
фарк дорад. Дар забони русй хам, ки бехтарин, олитарини 
забонхои маданй аст, ин фаркро мушохида кардан мумкин 
аст. Аммо, аз он чо ки маданият ва маориф дар байни халки 
рус бисер вактхр боз давом дорад, забони адабии вай забони 
гуфтугуйии ахли маърифат ва ахди савод хам шуда омадааст. 
Бо вучуди ин забони махаллй бо лахдахои гуногуни он то 
вактхои охир дар вилоятхрю районхри чудогона дар байни 
оммаи камсавод ё навсавод давом дорад. 

Фарки забони адабии точик аз забони гуфтугу аз хад зиёд 
бисер аст. Х,атто онхре хам, ки дар мактабу мадрасахри кухна 
нисбат ба замони худ бомуваффакият хондаанд, дар байни 
худ бо хамон забони омма гуфтугу мекунанд. Аз ин бало 
шоирону нависандагони он замон хам бо вучуди забони ада- 
биро азхуд карданашон берун намондаанд. Сабаби асосии ин 

123 



хрлат дар ин аст, ки хеч гох, ва дар хеч асру замон (то Рево- 
лутсияи Кабири Уктабир) забон дар мактабу мадрасахои 
точик ба сифати як даре хонда нашудааст. Хдр кас забони 
модариро аввал аз модар ва пас аз он аз дехаю райони худ 
омухта, ба хамон омухта шуда (одат карда) мондааст ва 
харчанд шоир, нависандашудахр дар калонсолй аз китоб ва аз 
тафтишхри шахсии зиндагй забони адабиашонро нисбат ба 
забони худ бехтар ва мукаммалтар карда бошанд хам, азбаски 
онхр забони адабиро дар калонсолй омухтаанд, ин забон - 
забони гуфтугуйии аз бачагй одат карда омадаашонро дигар 
карда натавонистанд. 

Аммо дар мактабхри русхр ва дигар халкхри маданй дарси 
забони модарй аз хамаи дарехри дигар мухимтар шумурда 
шуда, тамомкунандагони он мактабхр, харчанд ба дарачаи 
миёна ё ибтидой бошад хам, бо забони адабй гуфтугу кардан- 
ро омухта ва одат карда омадаанд. . . 

Ман дар хусуси таъсири забони мактабй ба забони гуфтугу 
як ёддошти худро накд хохам кард. 

Дар мохи сентобири соли 1934 ман ба яке аз маданитарин 
шахрхри Точикистони саветй - ба Ленинобод рафта будам. 
Дар он чо забони гуфтугуйии омма ва саводнокхри кухнаро 
гуш додам. Дар он чо дар кдтори «гусел» барин лугатхри ада- 
бии классики «Ч,уред», «К^ачан меравем?», «Ким омад?» барин 
лугатхри хандаоварро хам шунидам. Дар он миён маро ба 
мачдиси камсамолхр даъват карданд. Аксарияти ахди мачлис 
талабахри мактабхри миёна ва муаллимон буданд. Хушбах- 
тона, дидам, ки талабахри мактабхри миёна ва муаллимон, ки 
аз мактабхри ибтидой сар карда дар мактабхри саветй хонда 
баромадаанд, бо забони адабии софи оммафахм гап мезаданд 
ва ягон чумлаи аз крида берунро кор намефармуданд. 
Лугатхри махаллии махдудро хам дар гуфтугуйи худ хамрох 
намекарданд. Аммо муаллимони кухнасавод ва рохбарони 
калонсол бошанд, бо хамон «чуред» ва «ким»-хр гап меза- 
данд. 



124 



Ана дар хамин гуна замон ва шароит Шумо, рафик; Толис, 
забони вайрони ба мурдан махкумшударо дар хикояи мазкур 
(«Устудентшавандахо») «зинда кардан» хостаед. Кдхрамо- 
нони х^икояи мазкур Маъруф ва Сокина, ки тахсили миёнаи 
саветй дида, чандин сол муаллимй хам кардаанд ва Санавбар, 
ки талабаи мактаби миёна аст, тамоман ба забони вайрон гап 
мезананд. Шумо дар ин хикоя на танхо бар хилофи таълимо- 
ти устод Гурки забони адабиро ба забони вайрон тобеъ кар- 
да, аз пушти гуяндагони он забон рафтаед, балки забони му- 
аллимони тахсили миёнаи саветй дидаро хам (зеро, агар 
Маъруф ва Сокина тахсили миёнаи саветй дидагй намебу- 
данд, хак, надоштанд, ки ба университет раванд) ва забони та- 
лабаи боистеъдоди расофикри мактаби миёнаи саветиро хам 
вайрон карда нишон додаед». 

1) Чаро С. Айнй унсурхои лахчаро «забони тамоман вайрон», 
«забони ба мурдан махкумшуда», «забони хандаовар» мешумо- 
рад? 
2)Чаро сабаби бо лахча гап задани калонсолонро дар он мебинад, 
ки онхо тахсили мактаб надидаанд? 

3) Ба назари шумо, вазъи забономузии имрузаи мактабиён 
чавобгуйи пиндори устод Айнй аст? 

4) Чаро нависанда ба чойи «совета» - «саветй», ба чойи «Октябрь» 
- «Уктобир», ба чойи «Горький» - «Гурки» менависад? 

5) Мувофики кридахои имлои имруза чунин калимахои иктибосй чй 
тарз навишта мешаванд? 

• Дар номаи саркушодаи устод Айнй феъли гап задан чанд 
маротиба, вале муродифи он %арф задан боре хам истифода 
нашудааст. Ин хуб аст? Шояд чавоб дихед, ки %арф задан дар 
забони точикй (хатто дар забони адабии мо) маъмул нест. 
Точикон хамеша гап задан мегуянд. Вокеан чунин аст. Аммо 
чаро адибони гузаштаамон ин феълро кор нафармудаанд ва ё 
дар асархои онхр хеле кам вомехурад. Агар он дар сухбати 



125 



озоди гайрирасмй кор фармуда шавад, чоиз аст. Аммо дар 
мактуби расмй чандон чоиз нест. Дар ин маврид на калимаи 
хоси гуфтугуйи омиёна ва на сухани орифона, балки калима ё 
таъбире лозим аст, ки на обуранги забони гуфтугу дошта бо- 
шад, на обуранги услуби аз хад баланди баёни фикр. Чунин 
феъл, ба назари ман, сухан рондан аст. Чунин пахлухои нозуки 
истифодаи унсурхри гуногуни забон мавзуи бахси 
услубшиносй аст. 

128. Суханони шоирони гузаштаро, ки дар тавсифи забони форсй- 
точикй гуфтаанд, ботааммул мутолиа намуда, шарх дихед, ки чй 
нуктахои мухимро дар бар гирифтаанд. 

1 . Хдмон ганчу динору кохи баланд 
Нахохад будан мар туро суд манд (2). 
Сухан монад аз ту хаме(З) ёдгор, 
Суханро чунин хормоя мадор (Фирдавсй). 

2. Сухан гавхар шуду гуянда(З) - гаввос, 
Ба сахтй(2) дар каф ояд гавхари хос. 

Зи гавхар суфтан устодон харосанд, 

Ки киматмандии(2) гавхар шиносанд (Низомии Ганчавй). 

3. Забон дар дахон, эй хирадманд(2), чист? 
Кал иди дари ганчи сохибхунар(2). 

Чу дар баста(З) бошад, чй донад касе, 

Ки чавхарфуруш(2) аст ё пилавар(2) (Саъдии Шерозй). 

4. Сухан мояи сехру афсун бувад, 

Ба тахсис, вакте ки мавзун бувад (Абдурахмони Чрмй). 
5. Набиштан зи гуфтан(З) мухимтар шинос, 
Ба гохи набиштан ба чо ор х.уш. 
Ба гуфтан туро гар хатое фитад(1), 
Зи зарбаш фузунтар(З) моланд гуш. 
Ва гар дар набиштан хатое кунй, 
Сарат чун калам дур монад зи душ 

(Масъуди Саъди Салмон). 



126 



Г_1 

к. • Л Маънои калимахои зеринро дар хотир нигох доред: 

хормоя - бадасл, камарзиш. 

гавхар - чавхар (муарраб), марворид, ки зери бахр ё укёнус дар да- 

руни садаф пинхон аст. 
гаввос - фурураванда ба зери бахр барои чустучуйи марворид, 

гавхар. 
пилавар - майдафуруш, фурушандаи молхои камарзиш. 
батахсис - бахусус, бачихат, бамавкеъ будан. 

• Забоншиносон забонро иборат аз ду системам ба хам во- 
баста донистаанд: забони меъёрй ё забони ба мароми муайян 
даромада, забони дорой анъанаи устувор ва забони гуфтугуйи 
озоди гайрирасмй. Дар системаи забони меъёрй хамаи 
унсурхри забон ба чорчубаи муайян ва устувор чойгир шуда- 
анд: сарватх^ои лугавй дар лугатномахр ва конуну к;оидах,ои 
сохтани ибораю чумлахо ва ба воситаи онхо ифода кардани 
фикр дар дастурхри таълим дарч гардидаанд. Забони меъёри- 
ро дар асоси он китобхои дарсй ва лугатномах,о дар мактабхр 
ба шогирдон меомузонанд. Забони меъёрй ба тарикд* хаттй ва 
шифохй истифода мешавад. Дорой услубхои чории коргузо- 
рии расмй, илмй, бадей, рузноманигорй ва муоширати рас- 
мист. Дар пойдорй ва инкишофи забони меъёрй хидмати ахли 
калам: адибон, олимон, рузноманигорон, инчунин муаллимон 
бузург аст. Забони меъёрй хамеша ба осори устодони каломи 
бадеъ такя мекунад. Забони меъёрй аз тарафи устодони сухан 
суфтаву сайкдлёфта ба шумор меравад. Забони адабй забо- 
нест намунавй ва ба маром даромада, ки меъёрхри он бебахс 
буда, риояи онхр барои хамагон хатмист. 

Забони гуфтугу дар мухити гайрирасмй озодона ва танхо 
ба тарзи шифохй ба кор бурда мешавад. Унсурхри лугавию 
грамматикии он ба мисли забони меъёрй махдуд карда наме- 
шавад. Забони гуфтугу забони зинда ва муассиртар аст. 



127 



129. Чумлахрро хонда, унсурхри лугавии гайриадабиро ёбед ва шарх, 
дихед, ки чаро онхр ба меъёри забони адабии имрузаи мо мувофик 
намеоянд. 

1. Вакт меёфтаму аз малофахр ба писарчаамон хар хел 
куртачахр медухтам; 2. Як руз пас Фируза духтарамро зада- 
зада то лаби арик;и аз хавлй берун бурдааст; 3. Шохдосим 
руйи крлинчаи мо ёнбош карда буд; 4. Вучудамро таре пахш 
намуд, лахзае кунда шудам; 5. Агар касро боздошт кунанду 
регистратсия хам дошта бошад, бо хар бахрна азоб медиханд; 
6. Худ ин хама сифатхряшро рахини хидмати мардумонаш 
намудааст; 7. Вай хеле логар ва пажмурда гашта, чашмонаш 
гиряолуд ва кавокдояш дам кардагй буданд (Аз рузнома ва 
асархри бадей). 



130. Нависанда хангоми тахрир ба матни асар чи тагйирот ворид наму- 
дааст ва сабаби он чист? 



1. Дарро ба Нурали зани вай 
Галина Андреевна яла кард. 



Дарро ба Нуралй хамсари 
Боровиков - Галина Андре- 
евна боз кард. 



2. Дар вакти ба когаз синча 
кардан дар симои раис чанд 
холатро хондан мумкин буд. 



Дар вакти ба когаз дивдат 
кардан дар чехраи раис чанд 
холатро пай бурдан мумкин 
буд. 



3. Зогони дар шохи садахр 
нишаста аз гудоки автобус 
тарсида ба хаво париданд. 



Гурриши автобус зогонро аз 
шохи садахр парронд. 



4. Аммо набудани хурок ба- 
рон йигитхр, ему хошок ба- 
рон аспхр вайро аз хар чй хам 
зиёдтар тачанг мекард. 



Аммо набудани хурок барои 
йигитхо, ему хошок барои 
аспхо вайро аз хар чй хам зи- 
ёдтар ба танг оварда буд. 



128 



5. Байни ду тиреза сурати Байни ду тиреза сурати чаво- 
чавони хушсимоеро дар рам- ни хушсимоеро дар чорчуба, 
ка ба таги оина гирифта овех- ба таги оина гирифта, овехта 
та монда буданд. монда буданд. 

6. Мудири ларёки сайёра чут Мудири ду кончай сайёра чут 
дар дасташ савдои имруза- зада савдои имрузаашро хи- 
ашро хисоб мекард. соб мекард. 

су 

1 ) Чаро дар чумлаи якум чойи мубтадо тагйир ёфтааст? 

2) Х,ангоми тахрири матни сеюм муаллиф аз кадом вохидхои 
хаммаъно (муродифоти лугавй, фразеологй, калимасозй, ибора, 
чумла) истифода бурдааст? 

3) Дар матни чорум чаро муаллиф калимаи «йигитхо»-ро бо 
«чавонон» иваз накардааст? 

131.Чумлах,оро бодиккат хонед ва тарзи дурусти ифодаро ба дафтар 
нависед ва сабаби интихоби худро шарх, дихед. 

1.Фурсате даст доду ману у (ба, бо) хамдигар (вохурдем, 
дидор кардем). 2. У бо хамдарсон ва устодон (бархурди, му- 
носибати) наку дошт, дар (мавриддои зарур, мавориди лозим) 
ба кумаки хамдарсони хеш мешитофт. 3. Бо (кушиши, тало- 
ши) у додситонии нохия сохиби бино ва (лавозимии зарурй, 
тачхизоти зарур) гашт. 4. Х,амаи ин масъалахо дар мачмуаи 
илмй (инъикос, инъикоси худро) ёфтааст. 5. Чор сол мукаддам 
танхо як муаллима (маълумоти олии нопурра дошт, бо 
маълумоти олии нотамом буд). 6. - Олами бачахр софу 
бегубор аст, - гуфт (хднгоми, зимни) вохурии тасодуфй ба 
ман. 7. Ободии бозорхр танхо (ба, аз) саъю кушиши он кас 
вобаста нест. 8. Муаллимон (новобаста аз, бо вучуди) мушки- 
лот касби худро тарк накарданд. 9. Баъзе рохбарон (нисбати, 
ба) татбики 1^онуни забон хунукназарй мекунанд. 



129 



МАТН ВА СОХТОРИ НАХВИИ ОН 

• Истилохи текст аз лафзи лотинии 1ех1шп буда, маънои 
матои бофта; алокдманд ё пайваст будан дорад. Матн хам 
мисли чумла як навъ вохиди нахвй ба шумор меравад. Чунон 
ки дар чумлаи содда калимаю иборахо ва дар чумлаи мурак- 
каб чузъхо бо хам алокдманд шуда омада, як фикрро ифода 
мекунанд, дар матн хам чанд чумлаи соддаю мураккаби 
мустакил ягонагии мавзуъ, мундарича ва муносибати 
грамматики пайдо карда, як фикри мукаммал ва тамомшуда- 
ро ифода менамояд. Матн мавзуъ ва устухонбандии ягона, 
байни чузъхряш алокамандии грамматики, мазмуни мукам- 
мали интихрёфта дорад. 

Матн дар ифодаи маъно ва зохир гардидани тобишу 
чилохри нозуки он ахамияти калон дорад. Дар матн хатто ка- 
лимае, ки аслан маънй надорад, сохиби маъно мегардад. Чу- 
нончи, овози мусича (фохта) «ку-ку, ку-ку», ки ба чуз такдиди 
овози парранда чизи дигаре нест, дар ин матн маънои «ку» 
(мухаффафи «кучост») пайдо кардааст: 

1 . Он каср, ки бар чарх хамезад пахлу, 
Бар даргахи у шахон ниходанд ру. 
Дидам, ки дар кунгирааш фохтае 

Биншаста хамегуфт, ки: «Ку-ку, ку-ку» (Хайём). 

2. Ду зан тифлеро мунозират (талош) мекарданд ва гувох 
надоштанд. Хдр ду пеши крзй рафтанд ва инсоф хостанд. 
Крзй чаллодро талабид ва фармуд: 

- Ин тифлро ду пора кун ва ба хар ду зан бидех! 

Чун ин сухан бишунид, як зан хомуш монд, вале зани дигар 
шуру фарёд огоз кард: 

- Эй крзй! Барои худо, тифли маро ду ним накун! Агар чу- 
нин инсоф аст, тифлро намехохам. 

Козй ба якин пиндошт, ки модари тифл хамин аст. Тифлро 
ба у супурд ва зани дигарро тозиёна зад. 



130 



Дар ин матн (хикоят) баёни фикр ба тарзи силсилавор 
чараён мегирад. Х,ар чумлаи баъдина ба мазмуни чумлаи ав- 
вал алокдманд буда, чизи наве ба мазмуни он зам мекунад: ду 
зан - тифл - крзй -чаллод - ду ним - як зан хомуш - дигаре 
фарёд... Чунин калимахр нуктахои асосии интишори вокеаро 
ифода мекунанд. Х,икоят бо шаклхри замони гузаштаи сигай 
хабарй, амру хохиш бо сигай амрй ифода ёфтааст. Ин хам яке 
аз воситахои робитаи грамматикии чумлахои таркиби матн 
аст. Такрори калима (зан, тифл, козй), бо калимаи хаммаъно 
(зан - модар) ё чонишинхои гуногун ишора кардан ба шахе 
(ду зан - хар ду, модар - у), бо ёрии чонишинхо ишора наму- 
дан ба мафхумхои каблан зикрёфта (ин тифл, ин сухан, чунин) 
низ воситахои алокдманд намудани мундаричаи як чумла бо 
чумлаи дигар ба шумор мераванд. 

Тарзи дигари ифодаи фикри мукаммал дар матн ба василаи 
колабхои мувозй сурат мегирад, ки дар онхо матлаб ба тарзи 
мувозй, киёс ё мукобилгузорй баён гардидааст. Чунин усули 
тасвир ё ифодаи фикр бештар дар назм мушохида мешавад: 

Хдр гул, ки шукуфад, лаби хандидаи мост, 

Хдр чашма, ки чушад, дили болидаи мост. 

Хдр барги хазон, ки тирамох мерезад, 

Аз камхавасихо гули ночидаи мост (Лоик;). 

Таносуби маъноии калимахо чун василаи ба хам 
алокдманд намудани мазмуни як миераъ бо миераи дигар, як 
байт бо байти дигар ва ба-дин васила сохтани матн хидмат 
мекунад. Дар миераи аввали рубоии Лоик; калимаи гул бо 
феъли шукуфтан ва шабохати он бо лаби хандида, дар миераи 
дуюм калимаи чашма бо феъли чушидан ва шабохати он бо 
дили болида, дар байти дуюм дар тирамох рехтани барги хазон 
хам бо шукуфтани гули миераи аввал, хам гули ночидаи мие- 
раи охирин таносуби устувори маъной дорад. Дар таркибу 
иборахои хар гул, хар чашма, хар барги хазон такрор шудани 
чонишини таъинии хар ва ба тарзи радиф такрор омадани 
мост низ яке аз воситахои лугавии сохтмони матн ба шумор 
меравад. Бар замми ин, аз мукоисаи мазмуни байти аввал бо 



131 



мундаричаи байти дуюм дар тасвири шоир як тазоди 
нихрниро эхсос кардан мумкин аст. 

Аз ман ба чахрниён чахрн мемонад, 

Як олами ишку ормон мемонад. 

Дар ишки ту хдрчанд шавам рузе пир, 

Ман мераваму ишк, чавон мемонад (Гулрухсор). 

Дар ин чо низ ягонагии мавзуи лирики (ишк, ва умри 
бебакри инсон), такрори феъли мемонад, исмхри ца^он (муро- 
дифи он — олам), ишк, ва тазоди ибтидои нек ва интихои но- 
матлуб (инсон пир мешавад, вале ишк; чавон мемонад) васи- 
лаи ягонагии маъно ва сохтори нахвии матн хисоб меёбад. 

132. Дар матнх,ои зерин чй нишонахои дар боло зикршударо мушохида 
мекунед? 

Ман агар риндиву мастй кардам, 

Хотири инсонпарастй кардам. 

Ман агар девонагихр доштам, 

Яъне бори дарди дунё доштам. 

Эй кишвари ранчури ман, 

аммо туй ганчури ман, 

Бо дасти холию дили доро 

видоат мекунам. 

Эй ворисони хоки ман, 

эй хрмиёни номи ман, 

Бо синаи пуришки бехамто 

видоат мекунам (Лоик). 



133. Матни супориши 82-ро аз чих,ати сохтори нахвй тахлил кунед. Пеш 
аз х,ама, муайян кунед, ки дар он нараёни ифодаи фикр силсилавор 
(пай дар пай) сурат гирифтааст ё ба тарики киёс ва мукобилгузорй. 
Ба сифати воситаи алокаи байни нумлахои матн кадом унсурхои 
лугавй ва грамматики истифода шудаанд? 



134. Ба маънои калимахо диктат намуда матнро хонед. Муайян кунед, 
ки он чанд чумларо дар бар мегирад, байни онхо чй гуна алокаи 



132 



маънои вучуд дорад ва он ба воситаи кадом унсурхои лугави ва 
грамматики ифода ёфтааст. 

Чархбол(2) дар як пора замини хдмвор кардашудаи(З) Ях- 
чи Поён нарм нишаст. Мизбонон(2) бо табъи болида моро 
пешвоз гирифтанд ва аз руди обаш софу зулол гузаронда, 
суйи идгох(2) бурданд... Дар он чо ба истиснои чанд хонаи 
сафарй(2) дигар нишонаи ободиро(2) намебинам. Ин но на 
деха асту на шахрак(2). На, галат кардам! Тархи Шохрох{2) 
бехтарин(З) нишонаи ободист. Шохрохе, ки моро ба манзили 
якдигар мебарад, балки ба мамлакатхри бузург ва бандархри 
оламшумули дунё мепайвандад (А. С). 

су 

1) Байни калимаю таъбирхои замини Яхчи Поён, мизбонон, руд 
ва идгох, робитаи маъной вучуд дорад? 

2) Феълхои нишаст, пешвоз гирифтанд, гузаронда, бурданд дар ка- 
дом сига ва шакли замонй истифода шудаанд ва ба алокаи 
чумлахо чй таъсир мерасонанд? 

3) Магар матнро аз ишорахои ин цо ва он цо огоз кардан мумкин 
аст? Чунин унсурхои забон дар алокаманд намудани чузъхои 
матн чй хизмат мекунанд? 

4) «На, галат кардам» чй гуна санъати сухан аст ва дар сохтори 
нахвии матн чй ахдмият дорад? 

5) Такрори калимаи Шо^ро^ бо чй максад сурат гирифтааст ва он 
хам дар сохтори матн сахме мегузорад? 



135. Аз мавзуъх,ои адабиёт яке аз матнх,оро, ки маълумоти тарчумаи 
х,оли адиберо дар бар мегирад, интихоб намоед ва мушох,ида кунед, 
ки байни чумлахр чй гуна алокамандй вучуд дорад ва он бо кадом 
воситахри лугавию грамматики ифода ёфтааст. 

I 

• Сархат (абзатс) матнест, мавзуъ ва мундаричаи ягона 
дошта, байни ду сархат вокеъ мегардад: 

Ёд дорй, чарогат дар арафаи хомуш шудан буд. Х,аёт ба 
чойи чароги сиёхи ачдодй ба ту маяки пурнури истикболро 
бахшид. 



133 



Ёд дорй, зинда дар гур шуда буди. Х,аёт ба чойи кабри то- 
рик ба ту чаманзори тохтутоз дод. 

Ч,илаваш дар дастат аспи аср шихд зад, гамзанамой кард, 
вале ту болои он дуруст нанишастй. Савор шуда богистонро 
насайридй, меваашро начашидй, гулхряшро ба баногушат 
наовехтй. Ба буяш сер нашудй. Монанди кудак назавкидй, 
монанди гул нашукуфтй (Х,.К.). 

Ин матн аз се сархат иборат аст. Ду сархати аввал бо як су- 
хан - «Ёд дорй...» огоз ёфта, дар сархати якум хрлати рухии 
Пайрав ба чароги хомуш шудаистода, дар сархати дуюм ба 
зиндаи дар гур хобида монанд карда мешавад. Дар сархати 
охирин дар айни чушу хуруши эчодй созгор наомадани замо- 
на ва бо орзую ормонхои зиёди чавонй аз олам чашм 
пушидани шоир зикр ёфтааст. Сархатхо ду ё се чумларо дар 
бар мегиранд. Дар матнхои аввал огози якгуна, мукрбил- 
гузории ду хрлат, шаклхои мувозй доштани хабари чумлах,о: 
ёд дорй - дар арафаи... буд - бахшид, ёд дорй - зинда... буди - 
дод; дар матни сеюм шиха зад, гамзанамой кард - нанишастй, 
насайридй, начашидй, наовехтй, сер нашудй, назавкидй, 
нашукуфтй воситаи мухими лугавию грамматикии алокаи 
байни чумлахост. 

136.Матнро бодиккат ва бо овоз чанд бор хонда, ба сархатхо чудо кар- 
да, ба дафтар нависед. Дар дохили хар сархат (матн аз якчанд 
чумла иборат бошад) чумлахо чй тарз бо хамдигар алокаи маъной 
ва грамматики пайдо кардаанд, шарх дихед. 

Соли 1929, пас аз кучидани идораи марказии Нашриёти 
давлатии Точикистон ба Сталинобод дар Самарканд як 
шуъбаи тахририи нашриёт бок;й монд. Дар ин шуъба он 
рузхо мо чор нафар кор мекардем. Мо хама парвонах,ое бу- 
дем, ки дар гирди шамъи фурузони адабиёти точик — устод 
Айнй давр мезадем ва аз мехри устодонаи(2) у гармию 
кувват гирифта файзёб(2) мешудем(4). Рузе ба кор омада, 
дар пахлуи устод Айнй чавонй гандумгуни чашму абру- 



134 



сиёхеро(2) дидам, ки дар сар телпаки булутранги кдро 
кулй(2) дошт(4). Устод: «Шинос шав, Пайрав!» гуфтанд. 
Хдрисона пеш Давидам ва бо хам вохурдй кардем(4). Авва- 
лин таассуроте, ки аз ин мулокрт бо Пайрав гирифтам ва 
дар муддати тамоми хаётам харгиз аз лавхи хотирам сутур- 
да нахохад шуд, чашмони зебо ва гирои вай аст(4). 
Абрувони дарози анбухаш гуё барои нигох, доштани ин 
чашмхри зебо «аз назари бад» офарида шуда буданд. У чу- 
нон як нигохи зеричашмии(2) маъсум ва махчубонае(2) 
дошт, ки мумкин набуд касро ба худ чалб нанамояд(4) 

(Р.ХД 

1 ) Шархи калимахои булутранг, сутурда, анбу%, маъсум ва 
мауцубро аз фархангхо хонда, дар хотир нигах доред, зеро ин 
калимахо дар ягон маврид ба шумо лозим мешаванд. 

2) Муродифхои нахвии «...мумкин набуд касро ба худ чалб нанамо- 
яд» // «.. .касро ба худ чалб менамуд» чй тафовути тобиши маъно 
доранд? 

3) Чаро «аз назари бад» ба нохунак гирифта шудааст? 



137. Аз чунин вохурии аввалини Рахим Хршим бо Пайрав Сулаймонй 
ИЛХ.ОМ гирифта шумо х,ам дар хусуси вохурии аввалинатон бо касе 
(устоди нахустин, хамсабак, мех.моне, ки ба хонаи шумо омадааст ва 
гайра) дар хачми як сах.ифаи дафтар таассуроти нахустини худро 
нависед. Онро чанд маротиба бо овоз хонда, нуксонхряшро исло^ 
кунед. Боре он таассуротро бо лах,ни шевои забони адабй ба 
дустонатон баён кунед. Агар хамсухбатон суханхои шуморо 
бодиккат шунида бошанд, ба хулосае омадан мумкин аст, ки тарзи 
баёнатон писанд омадааст. Ин як нишонаи хуби хунари суханварист. 

I 

• Дар алокаи мувозии чузъхри матн вохидхои туфайлии 
аввалан, сониян, нщоят; якум, дуюм, сеюм; аз як тараф, аз та- 
рафи дигар ва гайра ба кор бурда мешаванд: 

Кунун ба рохи туам, аз чй сует мегардад, 

Магар ба пош хино бастааст ин паровоз? 

135 



Аввал он, ки ифодаи «ба по хино бастан»-ро хонандаи за- 
мони мо, ки хдтто ба даст хино бастанро хам бархам додааст, 
аз кучо медонад? Дигар он, ки хино ба паровоз чй муносибат 
дорад? (Х..Ю.) 

Ин унсури нахвии матнсозй бештар дар услуби илмй ба 
кор бурда мешавад. Услуби бадей дар ин бобат имконоти фа- 
ровонтар дорад. Чунончи, крлаби «Шумо гумон накунед, 
ки... Не! Балки...Танхо фарк, дар ин чост, ки...» яке аз 
усулхои дустдоштаи С.Айнй аст дар матни тасвири 
манзарахои табиат ё хасби холи кдхрамонхои асар: 

Шумо гумон накунед, ки хар кадоми чашмахои дар ин 
чашмасор буда ба кадре сероб аст, ки як санг ё ним санги 
осиёро мегардонад. Не! Балки инхо чашмахоеанд хурду заиф, 
ки монанди чашмхои ситамдидагони давраи подшохй оби 
худро чакра-чакра мечаконанд. Танхо фарк; дар ин чост, ки аз 
чашми ситамдидагони давраи подшохй хун мечакид, аз инхо 
-об. 

Дар ин матни тасвирй калимаю иборахои чашма, чашма- 
сор, сероб, об, як санг ё ним санг осиёро гардонидан, чакра-чакра 
чаконидан таносуби наздики маъной доранд. Ч,умлаи аввал 
дар шакли тасдикй омада, бо чумлаи яккалимагии «Не!» ин- 
кор карда мешавад. Дар чумлахои минбаъда сабаби инкор ба 
воситаи киёс намудани оби чашмасор бо оби чашми ситамди- 
дагон шарх меёбад. Дар натича хам аз чихати мундарича, хам 
аз лихози сохтори нахвй як матни мукаммале ба миён омада- 
аст, ки ягон чузъи онро ихтисор кардан махол аст. 



138. Матни зеринро бо колаби тасвири боло мукоиса намуда, робитаи 
маъноии байни чузъх,ои матн ва тарзу воситах,ои лугавию грамма- 
тикии алокаи чумлах,ои онро муайян кунед: 

Шумо гумон накунед, ки ин чуйборхо чуйбори калон ва 
обхояшон гурришдори галтон бошанд. Не! Мо аз тангии 
иборат ба ин ном ёд кардем, вагарна пахнобе буд, ки кадаш аз 
крмати сабза ва себаргахои навхезе, ки дар рохи харакати у 



136 



руйида буданд, баландй надошт ва садои харакаташ аз овози 
чунбиши зангулаи симини сари зулфи симбарони нозукхиро- 
ми точик тафовуте намекард. . . (С. А.) 

т 

• Матн хдчман гуногун мешавад. Матни калон ба бобу 
фаслхр, матни хурд якчанд чу мл а ё чанд сархатро дар бар ме- 
гирад. Дар алокаманд намудани чумлахр дар дохили матн 
мутобикати шаклхои феълй, чонишинхр, пайвандакхо, 
вохидхри туфайлй, муродифхои лугавй ва к,олабхри мувозй 
чун воситахри лугавию маъной ва грамматики хизмат меку- 
нанд. 

Сархатхо аз лихози мундаричаю вазифаашон дар матн гу- 
ногун мешаванд: тавзехй, васлкунанда, махдудкунанда ва за- 
мима ё илова. Дар сархати тавзехй чанд фикр паихам баён 
мешавад; дар сархати васлкунанда бо ёрии вохидхои туфай- 
лии албатта, дар баробари ин, дар хацицат, илова бар ин, бар 
замми ин, аз инцост, ки..., инчунин, инак, хулласи калом ва 
гайра фикри минбаъда бо мундаричаи сархати пешомада васл 
мегардад; дар сархати махдудкунанда сархати минбаъдаро бо 
калимаю таркибхри аммо, вале, лекин, хол он ки, балки, бо 
вуцуди ин, бо ин хама, сарфи назар аз ин, фацат ва гайра бо 
мундаричаи сархати аввал мукрбил мегузорад ё махдуд меку- 
над; дар сархати замима фикру мулохизаи охирин бо таркиб- 
хои махз хамин, ана хамин, хамаи ин ва гайра ба мундаричаи 
сархатхои пешомада илова мегардад. 

139. Матни зерин чй гуна аст ва он чй тарз сохта шудааст? Чузъх.ои 
матн бо хамдигар чй тарика алокаманд шудаанд? 

Шабе, хангоми хоб Спитаменро хамсараш(2) сар бурида, 
бо гуломи чиноятшарикаш(2) ба кароргохи(2) Искандар 
овард. Баъди муоина Искандар ба дурустии суханони зан бо- 
вар кард. Вале дар у андешаи ногуворе пайдо шуд. Х,оло сари 
он шахсе, ки хазорон сарбозони(2) далерашро кир карда, уро 
ду сол ин чо побанд намуд, дар наздаш истодааст(4)! Чй 

137 



кадар мамлакатх^оро гирифт, лашкарх,ои пуркувватро(2) бо 
сарварони(2) номдораш(2) шикает дод, аммо Спитамен барои 
у дастнорас(2) монд(4). Искандар ахдмияти ин хидматро 
мефах,мид, вале х,исси нафрат ба ин зан, ки хиёнаткорона(2) 
шавхдри худро - падари фарзандони худро кушт, боло ги- 
рифт(4). Фармуд, ки уро аз кароргохдш ронанд... 

Инак, бисту се аср гузашт аз он рузгоре, ки Спитамени ди- 
ловар бахри озодии халку диёри худ фидокорона(2) 
чангидааст. Корнамоии(2) уро душманонаш хдм эътироф 
кардаанд ва он дар маъхазх,ои илмии дунёи кадим зикр ёфта- 
аст. Ин хдма боиси ифтихори точикон аст. Бинобар ин вори- 
сони имруза бо максади зинда кардани номи у, часорату мар- 
донагии(2) у яке аз чоизах,ои олии Чумх,урии То^икистонро 
бо номаш таъсис додаанд (Мачалла). 

г. 

1 ) Пайвандакхои хилофй дар сархати аввал чй вазифаро адо 
кардаанд? 
2) Дар сархати дуюм вазифаи калимаи инак, ибораи ин %ама ва тар- 
киби бинобар ин чист? 

• Дар чумлаи аввали сархат бунёди матлаб ифода меёбад, 
гуё пайдевори бинои матлаб гузошта мешавад, чумлах,ои мин- 
баъда он фикрро тавзех, ва интишор медихднд. Дар чумлаи 
якуми сархати аввал - «Шабе, хднгоми хоб...» кирдори хиё- 
наткоронаи хдмсари Спитамен, дар чумлах,ои минбаъда му- 
носибати Искандар ба хдрифи шучоъ ва зани хиёнаткори у 
ифода гардидааст. Дар чумлаи аввали сархати дуюм ках,ра- 
монии Спитамен пас аз сипарй гардидани бисту се аср хотир- 
нишон ва дар чумлах,ои минбаъда муносибату кадрдонии во- 
рисони имрузаи у нисбат ба фарзандони фидокори худ зикр 
ёфтааст. Маълум мешавад, ки дар хдма туна сархат хамин 
тарзи устухонбандии баёни вокеа риоя мегардад. 



138 



140. Матни зеринро ба сархатхо ну до ва муайян кунед, ки дар хар сар- 
хат чумлаи аввал чй андешаро ифода намудааст ва чумлахри мин- 
баъда он фикрро чй тарз интишор додаанд? Дар дохили х.ар сархат 
чумлахо бо хамдигар бо кадом воситахри лугавию грамматики 
алокаманд шудаанд? Чаро пеш аз пайвандаки хилофии вале нукта 
гузошта шудааст? 

Соли дигар, аввали бахрр ба Самарканд омадам ва ба зиё- 
рати кабраш рафтам(4). Мавсиме буд, ки сабза дар хдр тараф 
сар зада ва лолахри шукуфта, ба кдвли Пайрав, доги гам бар 
чигар зада буданд(4). Дар пахлуи обидаи пурхдшамати(2) 
Шохи Зинда(б), дар домани теппае кабри у меистод. Беихти- 
ёр(2) суханони Эрач ба хотирам расид, ки гуфтааст: Маскани 
ишки чахрн аст ин но, Як чахон ишк, нихрн аст ин чо(4)! Дар 
ин шахрчаи мурдагон хомушии мутлаке х,укмфармо буд. 
Обидахои чандин садсолаи Шохи Зинда, к,абрх,ои атроф ва ин 
кабре, ки дар зераш дили хурушоне мехобид, хама хомуш ба 
назар мерасиданд. Вале Пайрав хомуш набуд. У дар дили мо, 
дар дили хазорон хонандагонаш зинда буд, ба воситаи осори 
каламиаш бо мо гуфтугу мекард, ба воситаи рубоби назмаш 
хиссиёти моро навозиш менамуд, ба воситаи шеърхояш ба мо 
рухбаландй(2) мебахшид (Р.Х,.). 

1 ) Дар ифодахои доги гам, рубоби назм, шаурчаи мурдагон ва 
уиссиётро навозиш кардан кадом калима ба маънои аслй ва кадом 
калима ба маънои мачозй омадааст? 
2) Дар чумлаи аввали матн чаро пас аз холи замони «Соли дигар» 
аломати вергул гузошта шудааст? 



141. Байти Эрач Мирзоро ба дафтар навишта, аз руйи тачрибаи зинда- 
гии худ хаттй маънидод кунед. Аз чизхри дидаю шунида ё аз чое 
хондаатон мисол оваред. 



142. Матнро бодиккат хонед ва мулохиза намоед, ки ихтилофи ду баро- 
дар аз чй огоз ёфта, чараён гирифт ва бо чй анчом пазируфт. Наза- 
ри шумо ба нияту амали ду бародар чй гуна аст? Нак,шаи чараёни 



139 



вокеаро тартиб дих,ед ва аз руйи он тафсилоти вокеаро батартиб 
баён кунед. 

Насри писари Ахмад бар Исмоил вазифа нихода буд, аз 
амволи Бухоро хар соле ба андозаи панчсад хазор дирам 
хироч гирд оварда, ба Самарканд фиристад(4). Вале, азбаски 
ахли Бухоро бар асари чангхои паёпай(2) камбагал шуданд, 
амир Исмоил бар худ раво надид, ки аз мардуми бебизоат 
хироч фарохам орад(4). Наср чандин бор ба талаби хирочи 
Бухоро крсидон фиристод, аммо амир Исмоил хар дафъа бо 
хар бахона аз ин амри бародар сарпечй кард ва аз хамин са- 
баб миёни ду бародар ихтилоф афтод(4). 

Хдсудони дарбори Наср ба у бадгуйихо(2) карданд, ки ба- 
родараш аз ичрои фармони у сар тофта, ба мукрбилаш ливои 
мукрбилат афроштааст(4). Оташи хашму газаби Наср боло 
гирифт ва кдсди чанг бо бародар кард. Мохи рачаби соли 272 
хичрии камарй (декабри 985) Наср лашкари азиме фарохам 
овард ва руй ба Бухоро ниход. 

Амир Исмоил аз ин икдоми бародараш хабар ёфт ва аз са- 
ри мухаббату эхтироме, ки ба у дошт, бо лашкариёни у ба 
чанг напаивает ва аз шахри Бухоро берун рафт(4)... 

г> 

1 ) Дар матн кадом калимахо бисер такрор шудаанд ва ин дар 

сохтори матн чй ахдмият дорад? 
2)Дар сархати аввал пайвандакхои хилофии вале, аммо чй гуна 

вазифахоро адо кардаанд? 
3)Дар сархати дуюм сухани дарбориёни Наср чй тарз накл шудааст? 

Онро ба тарзи дигари накл баргардонед. 

• Одатан ходиса, вокеа, саргузашт, наклу ривоят аз забони 
гуянда - муаллиф (шахеи якуми танхо) хикоят карда мешавад. 
Мумкин аст, ки он ходиса ё вокеа аз забони шахеи сеюм 
(кахрамони асар) баён карда шавад. Ин тарзи баёни фикрро 
услуби накл меноманд (чунон ки дар повести «Ч,аллодони Бу- 
хоро» мушохида мешавад). Аксар нависандагон хикоятро аз 

140 



тасвири макон ва замон, мухит, тасвири намуди зохирй, 
холати рухии кдхрамону персонажной асар огоз мекунанд: 

1. Дами бегох(4). Офтоб точи заррине буд бар сари кух. 
Вай нурхои охиринашро аз сари дехаву сахро, дашту доманаи 
кун кашида, гуруб мекард. Х,ар кадар ки нури офтоб хиратар 
мешуд, ранги осмони лочувардй хамон кадар пурсафою 
чилобахш мегашт(4). Аз фуру рафта истодани офтоб малаху 
калтакалосхри даштй ба ташвиш афтоданд магар ки, чир-чир 
овоз мебароварданд(4). 

Ин манзара ба Назокат нашъаю халовати тозае мебахшид. 
Вай хамрохи Шарофатхола говхоро чушида шуда, акнун ба 
суйи деха фуромада мерафт. . . (А. А.). 

2. Ман зуд матои бисер чи аз худ, чи аз савдогарони дигар 
гирифтам ва бо онхо рафтам. Чун ба хдрам даромадам, имо- 
рати олие дидам, пур аз нозанинсанамони фарангй(4). Хама 
хуршедликри мохпайкар, хама нозукандоми симинбар, хама 
зухрачабин ва рашки кдмар. Дар он миён нозаниндилороме, 
нозукандоме, мохрухсоре, охунигохе, мижгонсиёхе, пистала- 
бе, симингабгабе, мушкинмуйе, камандгесуе, гунчадахоне, 
ширинкаломе... чун оби хаёт дар сиёхй нихон гашта, дар бо- 
лои нимтахте нишаста ва дигар мохпайкарон монанди сито- 
рагон дар гирдаш саф баста. Лекин он подшохи сурату маънй 
дар айни бедимогй сар ба зер афканда ва асари малол аз пе- 
шонаи холаш намоён буд (Чор дарвеш). 

Дар матни аввал хикоят аз тасвири як лахзаи манзараи та- 
биат - гуруби офтоб огоз ёфта, сипае баёни вокеаи асар 
шуруъ мегардад. Дар матни дуюм дар чдраёни хикоят хусну 
чамоли беназири нозанинони харами подшох тасвир карда 
мешавад. Пайдост, ки ба тарики хикоят баён кардани фикр бо 
тасвири замону макон, манзарахои табиат, хусну чамоли 
шахе, чахони ботинии вай омезиш меёбад. 

Дар тасвир истифодаи тавсифот (дар матни боло: 
лочувардй, пурсафо...), такрори калима (хама), ба тарик,и чи- 
да овардани аъзохои чумла, огоз ёфтани тасвир аз чумлахои 
унвонй, ки макон ё замони вокеаро мефахмонанд (Дами 



141 



бегох), бо шаквдои замони гузаштаи наздик ё хикоягй (гуруб 
мекард, хиратар мешуд...) ва гохе бо максади наздик тасаввур 
кардани ходиса ё вокеаи кайхо гузашта бо шакли замони 
хрзира-оянда ифода ёфтани хабар бештар мушохида мегар- 
дад. 



143. Матнхри болоро ба дафтар нависед. Ба зери кал и махре, ки такрор 
шудаанд ва бо хам таносуби маъной доранд, хат кашед. Шарх 
дих,ед, ки кадом нонишинх,о ва пайвандак дар алокаманд намудани 
нузъхри матн хидмат кардаанд. 

144. Дар матни зерин чараёни баёни фикр чй тарз сурат гирифтааст ва 
дар ин бобат аз матни супориши 139 чй фарк дорад? Сархатх,о ва 
чумлахои дохили онхо бо хамдигар чй тарз алокаманд шудаанд? 

Дастонам дар хаво муаллак меистоданд. Дил андаруни си- 
наам гуп-гуп(З) метапид. Хуни гарми ношинос, вале 
рохатбахш тамоми вучудамро давр мезад. Бори аввал буд, ки 
харорати сузону гувороеро хис мекардам. Арабам меомад. 
Х,айрон мешудам(4). Дар ин лахзахр гумон мекардам, аз ос- 
мони баланде сарозер(2) ба замин меоям, дилам та* мекашид, 
кайфияти номаълуме танамро ба раъша меовард(4)... 

Дар кафхри кушода ва муаллаки худ ногах ангуштхри нар- 
му нафисеро хис намудам. Ин ангуштхои хаётбахши(2) Зебй 
буд. Маро рохати гуворо аз кафи даст то нохуни по фаро ги- 
рифт. Акнун аз худ бехуд мешудам, аз колаби хастй берун ме- 
хазидам(4) ... 

Беихтиёр ангуштхои латифи уро ба лаб бурдам. . . (С. С.) 

1) Дар сархати аввал пайвандаки вале калимаро бо калима, 
чумларо бо чумла ва ё чанд чумларо бо чанд чумлаи дигар 
алокаманд кардааст? 
2) Чаро хабари чумлахо бо шаклхои замони гузаштаи феъл (гузаш- 
таи хикоягй: меистоданд, метапид, давр мезаданд, %ис мекар- 
дам..., гузаштаи наздик: %ис намудам, фаро гирифт, бурдам) ифо- 
да ёфтааст? 



142 



3) Дар сархати дуюм чонишини ин дар сохтори матн чй сахм гузош- 
тааст? 

4) Чаро фикр бештар бо чумлахои яктаркибаи муайяншахс 

(. . .^арорати сузону гувороеро %ис намудам; Хайрон шудам.. .) ифо- 
да ёфтааст? 

5) Аломати сенукта ба чй маънй далолат мекунад ва ба сохтори 
матне, ки аз якчанд сархат иборат аст, чй таъсир мерасонад? 

• 

• Ба акидаи А.П.Чехов, хрдисах,ои табиатро бо тавсифхри 
умумй ва обшуста тасвир кардан лозим нест, зеро хонанда аз 
чунин тасвир замон ё макони вокеаро равшан тасаввур карда 
наметавонад. Нависанда дар тасвири манзараи табиат бояд 
ба чузъиёт эътибор дихдд ва ягон нуктаи даркшавандаро ин- 
тихоб кунад. Чунончи, шаби махдюбро тасвир карданй шавед, 
нагуед: «Шаб буд. Дар осмон порае хдм абр дида намешуд. 
Мох,и шаби чах,ордах, нурпошй мекард». Хонанда ин сатрх,оро 
мутолиа намуда, чашм пушида он шабро пеши назар оварда 
наметавонад. Агар шумо чунин нависед: «Шаб буд. Дар назди 
новаи чуйи осиёб шишапорае ялтирос мезад». Ё ин ки: «Шаб 
буд. Саге аз наздам Давида гузашт, аз як пахдуяш сояаш 
хдм», шумо шаби махтобро на тавдо тасаввур мекунед, балки 
бо чашмони худ мебинед. Мисли хдмин, Хдким Карим дар 
тасвири ними руз нагуфтааст, ки: «Ними руз буд. Офтоби 
гарми чиллаи тобистон рост ба болои сар омада, нурх,ои гар- 
ми худро саховатмандона ба замин нисор мекард», балки на- 
виштааст: «Сафедори баланди лаби чуй сояи худро гум карда 
буд». 

145. Тавсияи А.П.Чеховро ба кор бурда ба тасвири ягон фасли сол пар- 
дозед. Суханро чунин огоз кунед: 

Сабаб чй бошад, ки фасли хазонро зиёдтар дуст медорам... 
Чиллаи зимистони кахгзатун... 

Зимистон намерафт, бахрр намеомад. Барфу борон, руту- 
бат интих,о надошт. . . 



143 



Фасли бахор буд, аммо имсол бориш ноз мекард... 

Омад-омади бахори Душанберо хеле пазмон шудаам. Х,ар 
бахор, дар арафаи иди бонувон кокулакони мачнунбед барг- 
хои гушаки муш куш ода, сабз мешаванд. . . 



146. Матни зеринро ба дафтар навишта, ба зери калимаю истилохрт хат 
кашед. Шарх, дих,ед, ки матн ба кадом услуби баён тааллук, дорад, 
дар он маънои кадом калимахр бароятон равшан нест, истилоздо 
дар кадом сохаи илм ба кор бурда мешаванд, фикр ба воситаи чй 
гуна чумлахр ифода ёфтааст. 

Дар лоиха дар масъалаи чумлахои пайрави хилофй гуфта 
шудааст, ки онхо дар ин шаклхр хам кор фармуда шаванд: 

а) Гарчанде ки (агарчанде ки) вай мутахассис аст, аммо 
(лекин) дар ин кор хеч чиз намефахмад. 

б) Гарчанде ки вай мутахассис аст, бо вучуди ин дар ин кор 
хеч чиз намефахмад. 

Дар ин чо, ба фикри мо, дар сурати мавчуд будани калимаи 
гарчанде ки дар аввали сарчумла омадани калимаи аммо ё бо 
вуцуди ин тамоман зиёд аст ва ба сохти чумла халал мерасо- 
над. 

Ин гуна чумлахо дар шакли «Бо вучуди он ки вай мутахас- 
сис аст, дар ин масъала хеч чиз намефахмад» ё «Гарчанде ки 
вай мутахассис аст, дар ин масъала хеч чиз намефахамад» кор 
фармуда шаванд, бехтар аст (Х,.Ю.). 

• Тафовути ба тарзи мухокима ифода ёфтани фикр аз 
хикоят ва тасвир дар ин аст, ки гуянда ё нависанда дар халли 
масъалае акидаи харифро рад намуда, дуруст ва асоснок бу- 
дани акидаи худро бо далелхо исбот мекунад. Хднгоми бахси 
илмй одатан аввал як андеша зикр меёбад, ки мохияти бахсро 
дар бар мегирад. Он андешаро бунёди бахс (ё тезис) мегуянд. 

Дар аввали матни боло Хдбиб Юсуфй як нуктаи 
бахсталаби тарзи алокаманд намудани чумлаи пайрави хи- 
лофро бо сарчумла чун бунёди бахс зикр карда, намунахоеро, 



144 



ки дар лоихди нахви забони точикй барои истифода тавсия 
шудаанд, ба ду банд (а, б) чудо карда меорад ва дар бораи 
онхо мулохизахои худро баён намуда, тарзи дурусти 
алокаманд намудани чумлаи пайрави хилофро бо сарчумла 
пешниход мекунад. Вале муаллифи макрла нагуфтааст, ки 
тарзи пешниходкардаи у чаро, аз кадом чихат ва бо чй дал ел 
бехтар аст. 

Чунин тарзи баёни фикр дар маколахри илмй ва такриз ба 
кор меравад. 



147. Дар маколаи илмии зерин чй гуна хусусияти матни мухокима 
мушохида мешавад? Цузъи бунёд ё нуктаи бахсноки (тезиси) матн, 
акидахои бахсталаби мухаккикрни дигар, фикри муаллифи макола, 
далелхои у барои исботи фикри худ ва хулоса ё натичагирии муал- 
лиф кадом аст? 

Балхи Бомй ё Балхи номй? 



Дар огози як хикояи «Гулистон»-и Саъдй чунин омада: 
«Соле аз Балхи Бомиёнам сафар буд». Азбаски аксари коти- 
бон ва шорехрни асримиёнагии «Гулистон» ва мухакдикрну 
мутарчимони замони мо мафхуми Балхи Бомй ё Балхи Боми- 
ёнро намедонистанд, матлаби Саъдиро дуруст нафахмида, 
матни хикоятро ба салохдиди хеш нусхабардорй кардаанд(4). 

Чунончи, шорехи «Гулистон» Мухаммад Акрами Мултонй 
нусхаи Саъдиро чунин тахрир карда: «Соле аз Балх бо шо- 
миёнам сафар буд». Сипае дар тавзехи матлаб менависад: 
«. . .яъне аз Балх ба суйи Шом бо шомиён мерафтам». 

Дар тамоми нусхахри кадимаи «Гулистон», ки ба аерхри 
ХШ-Х1У мансубанд, «Соле аз Балхи Бомиёнам сафар буд» 
сабт ёфтааст(4). Аз асри XV бинобар нафахмидани он, ки 
«Бомиён» лакаби шахри Балх аст, нусхабардорону шорехрн 
тахрирхои нави ин матлаби Саъдиро «эчод» кардаанд(4). 

Дар бобати он ки Бомй ва Бомиён лакаби шахри Балх аст, 
муаллифони фархангномаю шарххои муътабар муттафи- 



145 



кднд(4). Аз ну мл а, сохиби «Фарханги Онандроч» дар тафсири 
калимаи Балх маълумоти зеринро меорад: «Балх шахрест 
машхур, ки аз бинохои салотини кддими Ачам буда ва солхр 
Лухроспу Гуштосп дар он но зистанд ва дар он оташкада сох- 
та буданд ва онро Навбахор хондаанд(4). Ва хамчунон ки 
Марвро Марви Шочрн (Шохичахрн) гуянд, онро Балхи Бо- 
миён гуфтаанд»(4). 

Хдмин тавр, бо лафзхри румиён ва шомиён иваз кардани 
Бомиён(4), Балхи Бомиро Балхи номй хондан(4) ва сафари 
Саъдиро аз Балх ба Бомиён донистан(4) галатхоеанд, ки аз 
надонистани лакдби Балх сар задааст(4) (А.Н.). 

Л у г а т: 

Шоре* - шархдиханда, тафсиркунанда. 
Муттафик, - хамфикр, хамакида. 

Бомй, Бомиён - аз калимаи авастоии бама - ба маънои 
«дурахшон» аст. 

Шом - номи кадимаи Димиищ аст. 

к • Л 1) Огохй пайдо кардед, ки на танхо одамон лакаб доштаанд, 
балки баъзе шахрхои кадима хам сохиби лакаб будаанд. Бигуед, 
ки боз кадом шахру кишвархоро медонед, ки ба номи аслиашон 
сифати дигаре низ чун лакаб зам гардидааст. 

2) Хднгоми мурочиат намудан ба манбаъхои илмй ё далел овардан 
бар исботи фикри худ муаллифи макрла кадом вохидхои туфай- 
лиро кор фармудааст? 

3) Акидаи муаллиф бо кадом вохиди туфайлй чамъбаст шудааст? 

4) Истилохоти матн ба кадом сохаи илм мутааллик аст? 

5) Байни сархатхои матн ва дар дохили онхо байни чумлахо чй 
робитахои маъной ва грамматики мушохида мешаванд ва онхо 
бо кадом воситахои лугавию грамматики ифода ёфтаанд? 

к # 4? Дар мухокимаи илмй акида бояд сахех,, дакда ва асоснок 
ифода гардад. Далелхр эътимоднок, бебахс ва ба дарачаи 



146 



кофй оварда шаванд. Мухокима бояд дар заминай устувори 
мантики су хан сурат гирад. 

Хднгоми мухокимаи масъала андеша батартиб ва пай дар 
пай баён карда мешавад. Мулохиза ва далелхр бо тартиби 
ракам, харф ё вохиддои туфайлии аввалан, сониян, якум, дуюм, 
аз як тараф, аз тарафи дигар ва гайра гурухбандй карда ме- 
шаванд. Мулохиза ва далелхо бояд мукаммал оварда шаванд: 
баъд аз калимаи аввалан як андеша ё далел ки зикр ёфт, бояд 
бо калимаи сониян давоми фикр хам баён шавад. Дар интихои 
мухокима фикр бо вохиддои туфайлии 6а хамин тарщ, хуло- 
са, хулласи калом ва гайра чамъбаст карда мешавад. Х,ангоми 
истинод, ишора кардан ба манбаъхои фикр таркибу чумлахои 
ба акидаи, тибки маълумоти, чунон ки дар боло ишора кардем, 
ба тарзе ки сарчашмахо шаходат медиханд ва амсоли инхо ба 
кор бурда мешаванд. 

Дар матни мухокима хангоми алокаманд намудани як 
чумла ба чумлаи дигар калимаю ифодахои биноан, бинобар ин, 
аз ин ру, бо вуцуди ин, бо ин хама, дар ин холат, дар ин гуна 
мавридхо, аз ин цост, ки ва гайра бештар дучор меоянд. 

148. Матнро хонда, нуктахои асосии онро ба дафтар нависед. Фикр ку- 
нед, ки боз дар кадом мавридхо ин чонишин барзиёд кор фармуда 
мешавад. 

«Худ»-х;ои барзиёд 

Рузе раиси як мачлис барои ба овоз гузоштани таклифе 
гуфт: «Х,ар кас тарафдори ин таклиф бошад, дасти худро бар- 
дорад(4)». Як рафики хуштабъ аз нуксони ин чумла пай бурд 
ва шухиомез гуфт: «Рафикон, хушёр бошед, ки дасти каси ди- 
гарро набардоред, факат дасти худро бардоред». 

Оре, су хани раиси мачлис бемантик, буд. Худ аз худ маълум 
аст, ки дар вакти овоз додан хар кас дасти худро хохад бар- 
дошт, на дасти каси дигарро(4). Бинобар ин ба таъкид овар- 
дани калимаи худ зарур нест. . . 



147 



Мутаассифона, сох,иби аслии ин хато он раиси мачлис на- 
буд, балки у галати машхуреро, ки дар матбуоти мо хеле пахн 
шудааст, такрор кард (4). Магар чумлахои зерин дар 
бемантикй(2) монанди гапи он раис нестанд? 

Халкдо аз империалистон(5) талаб мекунанд, ки дасти худ- 
ро аз мамлакатхри Осиё ва Африка(1) кашанд! У асари худ^о 
навишт (М.Ш.). 



Г^Ч 



к,*^ 1) Нутки айнан накдшудаи сархати аввалро ба мазмунан 

наклшуда баргардонед. 
2) Х,иссачаи тасдикии «оре» дар сохтори матн чй вазифаро адо ме- 



кунад? 

3) Дар сархати сеюм кадом унсурхои лугавй, маъной ва грамматики 
дар алокаманд кардани чузъхои матн (чумлахои пеш ва пасома- 
да) хизмат мекунанд? 

4) Сабабхои гузошта шудани аломатхои китобатро гуед. 

149. Х,ангоми мутолиаи матни зерин бештар ба он эътибор дихед, ки 
муаллифи китоби «Х,ар сухан чоеву хар нукта макоме дорад» 
М.Шакурй барои исботи фикри худ аз манбаъхри илмй чй тарз фон- 
да бурда акидаи худро асоснок кардааст. Мазмуни матнро ба даф- 
тар навишта, шарх дихед, ки дар он кадом истилоххри забоншиносй 
истифода шудаанд ва онхо дар сохтори маъноии матн чй сах,м гу- 
зоштаанд: 

Намуд 

Калимаи намуд дар бисере аз навиштах,ои имруза маъное 
пайдо кардааст, ки ба маъной аслии он х,еч. мувофик, намеояд. 
Онро бештар ба маъной навь ва хел кор мефармоянд. Чунон- 
чи, ба ин тарз: 

Ин намуди ташбех, дар газалх^ои шоир нихоят кам аст; 
Намудхои алохидаи рустанию х,айвонот аз байн мераванд 
(яъне аз байн рафта истодаанд); План аз руйи баъзе намудхои 
мах,сулоти хочдгии кишлок, ичро нашуд. . . 



148 



Дар «Фархднги забони тоники» намуд чунин эзох, шудааст: 
1) афт, шакл, симо, манзара; 2) намуна, тимсол. Устод Айнй 
дар «Лугати нимтафсилй» маънои онро ба назар намудан 
хисоб карда, чунин мисол овардааст: Намуди ин чиз хуб аст. 
Устод дар хамин лугат гуфтааст: башара - намуди берунии 
руйи одам. 

Намуд дар асл асоси феъли намудан буда, ин феъл ба 
маънои нишон додан, намоён кардан ё шудан, ба назар омадан 
ва гайра истеъмол мегардад. Намудор хдм аз хамин феъл бу- 
да, масалан, намудор шудан намоён гардидан аст. 

Аз ин киёс намуд шакли зохирии хдр чиз мебошад. Бино- 
бар ин, чунончи, дар ин чумла дуруст истифода шудааст: На- 
муди хавлй шахрдат медод, ки. . . 

Устод Айнй дар мактуби кушоде, ки ба номи Д.Точиев на- 
вишта буд, гуфтааст: «Вакте ки дар як забон як калима ба як 
маъно хос шавад, ба маънои дигар ба хеч. асос кучондан мум- 
кин нест». Ин но комилан хак, ба чониби устод аст. 



150. Дар гуфтугуйи имруза х,агоми сафар баъзан «Мошинаро дар х,амин 
чо манъ кунед» мегуянд. Феъли манъ кардан магар чунин маънй 
удм дорад? Аз лугатдо истифода бурда, муло^изах,оятонро нависед. 



151. Матнро ботааммул мутолиа кунед ва бигуед, ки он ба кадом услуби 
баён тааллук дорад, матлаби нигоранда чй тарика (х,икоят, тасвир, 
мудокима) ифода ёфтааст ва барои муассир баён кардани мацсад 
кадом воситаи услубии забон истифода шудааст: 

Мо басо мушохида кардаем, ки дар туйхр, маъракахр, 
нишастхр, мах,филхр, чашнх,ои солгирех^ ва х^оказо асосан 
шоирон, нависандагон, рузноманигорон, мух,аррири 
рузномаи шах,р ё нох,ия, муаллимони забон ва адабиётро «дар 
гап усто» гуфта соки интихоб мекунанд, на муаллими химия ё 
физикаро... Чаро? Чаро дигарон «дар гап усто» не? Чаро раи- 
си колхоз, ки аз хама ичрои бекамукости планро талаб меку- 
над, наметавонад дар туйи узви колхози худ сокии маърака 
бошад? Чаро у барои талаби ичрои план сухан меёбад, аммо 



149 



дар рузи шодй харфе гуфта наметавонад? Сабаб ин чост, ки 
кисме аз зиёиён бо хама дониши ихтисосй одамони хушканд, 
маъракаорой аз дасташон намеояд, Сухане бар сухане наме- 
тавонанд зам бикунанд, дар хрлатхри муайян хушгуйй, 
хрзирчавобй, байтгуйй, шахдрезй ва ширинадой карда наме- 
тавонанд (Л.Ш.). 

9 

1) Калимаи солгиреуро шоир ба чй маъно кор фармудааст? 
2) Чаро дар аъзохри чида пасвандхри чамъбанди -%о ва -он (-гон) 
такрор шудаанд? 

• I Саволи риторики чунин тарзи пурсиш аст, ки дар он 
максади саволдиханда аз мусохиб чизеро пурсида донистан 
нест, балки ба воситаи охднги пурсиш матлаби худро таъсир- 
бахш ифода кардан аст. Ин гуна чумлах,ои саволиро 
гайриаслй хам мегуянд. Матлаб аз «Чаро?» ин аст, ки на 
хамаи аъзои чомеа, хатто зиёиён маърифати баланд, х^унари 
суханварию махфилоройй доранд. Агар фикр чунин баён ша- 
вад, муассир ва пурчозиба намебарояд. Бинобар ин дар матни 
боло шоир аз чумлахри саволии риторики чун воситаи муас- 
сири нах,вй фоида бурдааст. 

Гохе гуянда ё нависанда х,ангоми мухркимаи худ ба худ 
чанд фикрро пай дар пай бо оханги савол баён намуда, дар 
охир ба он пурсишхр худ чавоб медихдд. Ин хам яке аз имко- 
ноти услубии нах,ви забон аст, ки бо максади таъкиди фикр ва 
ифода намудани ягон эхсосоти мусбат ё манфии худ ба кор 
мебаранд. Чунин воситахри муассири нах.вй бештар дар асари 
бадей ва баъзе жанрхри рузноманигорй истифода мешаванд. 
Намунаи хуби ба кор бурдани ин усули таъкиди фикр мисоли 
болост. 



152. Ба аломатдои ист ва задай мантики риоя намуда матнро бурро 
кироат кунед. Бигуед, ки он ба кадом услуби баён тааллук. дорад ва 



150 



муаллиф дар он аз кадом имконоти услубии ифодаи муассири фикр 
истифода бурдааст? 

- Уй ясавул! Гапатро дониста зан! Мо дузд шуда хонаи ки- 
ро задем, бузу гусфанди киро бурдем, ба зану фарзанди кй бо 
чашми бад нигох кардем?... Дузд касест, ки бебоис ба хонаи 
мардумони бекас пахш карда медарояд! Дузд касест, ки бечо- 
раи беярокро ба даст дароварда, ба сараш шамшер мекашад 
ва ба синааш милтик, менихад! Дузд касест, ки мардумони бе- 
чораи ба кори худ машгулро бесабаб мебандад, мебарад, ме- 
занад, мекушад! Дузд касест, ки на танхр моли факиронро ме- 
гирад, балки зан, фарзанд, номус ва обруйи бечорагонро хам 
поймол мекунад!... Агар хануз хам кй будани дуздро надонис- 
та бошй, шунида мон, ки худи ту дузд, амлокдорат дузд, 
хркимат дузд, вазират дузд, крзию раисат дузд! Шунидй?! 
(С.А.) 

ЦК! 

1) Калимахои ясавул, амлокдор, цозй, шамшер чй гуна обуранг 
(услубии гуфтугуйй ё китобй, хиссии мусбат ё манфй, замон, 
махал) доранд ва дар матн бо чй максад кор фармуда шудаанд? 

2) Кадом калимахо дар забони имруза маънои нав пайдо кардаанд? 

3) Ибораи бо чашми бад нигох кардан чй гуна вохиди забон аст ва чй 
маъно дорад? 

4) Ч.ОНИШИНИ худ ба маънои нафсй (сохибй) омадааст ё барои 
таъкид? 

5) Бандакчонишини шахсию сохибии ~ат (дар калимахои амлокдор, 
хоким, вазир, цозию раис) чй гуна обуранги хиссй зохир кардааст? 

к • л Маънои лугавии калимаи тахрир навиштан ва озод кар- 
дани гулом, вале маънои истилохии он дар журналистика ва 
сохаи нашриёт ихтисор ё илова кардан ва ислох намудани 
нуксонхои матн аст. Мухаммад Газолй дар «Насихатулмулук» 
навиштааст: «Ва чун нома нависи, пеш аз он ки бинавардй 
(лулавор бипечонй), фурухон, он гох бинавард, то гар хатое 
бошад, онро андарёфта ояд. Ва чахд бояд кардан, то сухан 



151 



кутох буваду маъно дароз ва сухан дубора навишта нашаваду 
аз алфози гарон пархез кунад, то сутуда (таърифзеб) бувад». 
Х,ар чизи навишта умри дароз мебинад ва аз сохибкдлам 
масъулияти бештар талаб мекунад. Мучдзбаёнй хам осон му- 
яссар намегардад. Бинобар ин нависандагон матни асархри 
худро борхр хонда, «калам мезананд», то ки сухан кутох, 
пурмазмун, бенуксон ва пухта барояд. Чунин хислатро дар 
худ парваридан ба хар фарди бамаърифати чомеа вочиб аст. 



153. Матнхоро мукоиса намуда, муайян кунед, ки нависанда хангоми 
тахрири ОНХ.О кадом калима ё ибораро ихтисор ё бо калимаю ибораи 
дигар иваз намудааст. Мулохиза кунед, ки Хаким Карим чаро махз 
х,амин тарзи баёнро салох, дониста буд. 



1. Хрло в ^й гапашро тамом 
накарда буд. Ба аъзои бада- 
нам ларза даромад. Худам 
хам надониста мондам, бо са- 
дои баланд ва ба назар даб- 
дабанок: 
- Чй?! - гуфтам. 



Хрло вай гапашро тамом 
накарда буд ки, ба аъзои ба- 
данам ларза даромад. Худам 
хам надониста мондам, бо 
садои баланд: 
- Чй?! -гуфтам. 



2. Номи ин кишлок ба худаш 
мувофик, намеомад ва факдт 
дар он ду хона буд ва он ду 
хона хам монанди бум дар 
нуги ку* танхр меистод, гуё 
посбони абадии ин пиряххои 
кухансоли Зарафшон буд. 



Номи ин кдшшок ба худаш 
мувофик намеомад: дар он 
факат ду хона буд, ки монан- 
ди ду бум дар нуги кух, меи- 
стод, гуё посбони ин пирях- 
хои кухансоли Зарафшон буд. 



3. Ин хат хакикати талх аст. 
Агар Шумо хакикдтро дуст 
дошта бошед, мархамат кар- 
да талхиашро низ хазм кунед. 



Ин хат барои шумо хакикати 
талх аст. Мархамат карда ин 
талхиро хазм кунед. 



152 



4. Гуё у - зани чавон ба пира- Гуё ин зани чавон ба пираза- 

зани беимдод мубаддал гар- не мубаддал гардид ва мачо- 

дид ва мадори даханкушоиро ли даханкушой надошт. 
надошт. 

154. Чумладоро бодиккат хонед ва муайян кунед, ки кадом калимах,о 
барзиёд ё галат кор фармуда шудаанд. Цумла^оро ислох, карда ба 
дафтар нависед. 

1 . Ва дигар заминае, ки барои чалби сармоя мусоидат кар- 
да метавонад, ин мавчудияти захирахри мехнатй ва дарачаи 
тахассуси онхр мебошад. Аксари мутахассисоне, ки дар 
корхонахри саноат кор мекунанд, онхр дар Точикистон 
зиндагонй мекунанд. 2. Кдблан дар Точикистон як карори 
хуку мат кабул шуда буд... Мутаассифона, ин кдрор халли 
худро наёфт. 3. Агар имкон мебуд, дар хона барои шумо 
навохри дустдоштаи худро ба самъатон мерасондам. 4. 
Коллективхри пуртачриба на факат ба зудтару хушсифат 
коштани пахта ва дигар зироат, балки инчунин ба самаранок 
истифода бурдани сарвати халк, - замин бештар диккату 
эътибор зохир менамоянд. 5. Инсонро бо дусту хамнишинаш 
мешиносанд, зеро дуст дар рухияи инсон таъсири бисер зиёд 
дорад. 6. Сиёх, шудани зери чашмон сабабхри худро дорад. Ва 
агар касе ба шумо гуфта бошад, ки он натичаи бемории дил 
аст, пас у галат кардааст. 7. - Бибй, очаам чй хел зан буд? 
- Ч,они бибй, очаат хушруй, базеб, зебо буд. 8. Хохрнам, 
хдмеша болои сари чавонон осмони бегубор ва офтоби пур- 
бор шуълаафкан бошад (Рузнома). 

пр 

к • Л 1) Дар матнхои 1, 6 пайвандаки ва бамавкеъ кор фармуда шу- 

дааст? 
2) Дар чумлаи 5 истеъмоли пешоянди бо дуруст аст? 



153 



• А Баъзе шахсони дурандеши ахди маърифат аз чавони чу- 
нин мекардаанд: хар андешаи аз касе шунида ё аз чое хон- 
даашонро дар дафтари хотира ё варакчахр мухтасар кдйд 
карда, ба даруни лифофае андохта, ба руйи он номи мавзуъро 
менавиштаанд. Баробари сипарй гардидани солхр даруни он 
лифофахр хдм пур шудан мегирифтааст. Хдр гох. дар ягон 
мавзуъ чизе навиштанй ё дар чое суханронй карданй шаванд, 
пеш аз хама, он лифофаро кушода, маълумоти он варакча- 
хоро хонда, дар макрла, маъруза ва ё суханронй истифода ме- 
кардаанд. 

Ба мактабиён хам лозим меояд, ки мухтавои асосии дарси 
назариро ба тарикд фишурда (тезис) ё натичдгирй (конспект) 
бинависанд. Ин захмати андак самараи бобаракат дорад: 
фикр ба масъалахри дигар парешон намешавад, диккдт ба 
мавзуи даре чалб мегардад, майна ба чустучу медарояд, 
саволхри нав ба нав пайдо мешаванд, аз муаллим мепурсад, 
даре фаъол чараён мегирад. . . 

Фишурда номи фасл ё сарлавхахри чизи мутолиашуда нест, 
балки нуктахри аз хама мухими масъала аст, ки мухтасар аз 
забони худ ё айнан дар нохунак навишта, дар маърузаи илмй 
ё реферат барои тасдикл фикри худ ба сифати далел оварда 
мешавад. 

Маърузаи илмй бо мадади муаллим аз тарафи хонанда на- 
вишта мешавад. Муаллим мавзуи маъруза ва номгуйи асару 
маколахри илмиро пешнихрд мекунад ё худи хонанда 
мавзуъро интихоб намуда, ба чустучуйи маводи илмй ва му- 
толиа мепардозад. Баъд аз фарохам овардани мавод накднаи 
маърузаро тартиб дода, аз руйи он ба навиштан шуруъ меку- 
над. Баъди анчрми кор матни маърузаро бодиккдт хонда, 
тахрир мекунад. Маъруза дар махфил ё чамъомадхри илмй 
хонда мешавад. Ба хамин минвол фаъолияти мустакилона 
маъруза, макрла, реферат ва такриз навиштан огоз мегардад. 
Хдмаи адибон, рузноманигорон ва олимон кори илмию 
эчрдиро хамин тавр огоз кардаанд. 



154 



155. Корро аз натичагирии (конспект кардани) дарси адабиёт ё таърих 
шуруъ кунед. Х,ангоми кайд намудани нуктахои асосии мавзуи даре 
чанд савол омода карда, дар охири даре аз муаллим пурсед. 
Тавачдухи устод ба шумо бештар мегардад. 



156. Ба ду савол чавоб нависед: 

1 . Чй зарурат пеш омад, ки инсон бояд табиатро эхтиёт ку- 
над? 

2. Чй зарурат моро пеш омад, ки Крнуни забонро кабул 
кунем? 

Ч,авобхоро ба тарики маъруза ё як гузориши мухтасари 
илмй тайёр карда, дар хузури хамсабакон хонед. 



157. Матнро бодиккат хонда, мукаррар кунед, ки он ба кадом услуби 
баён тааллук, дорад ва хадафи асосии муаллиф чист. Андешахои 
худро дар ин бобат ба тарики такриз нависед. 

Шайхурраис овардааст, ки дар овони чавонй китоби «Мо- 
баъдуттабиат»-и Арастуро чихил бор хонду матни онро азбар 
кард, бо вучуди ин нафахмид, вале каноат накарду шархи 
Форобиро ба даст овард ва гаразхри Арасту барояш ошкор 
шуд. Бархак,, мо нобига Сино нестем, ки як китобро чихил 
бор хонем. Аммо инсоф кунед, мо хам одамем ва боз даст бар 
синахр мекубем, ки Сино хаммиллати мост, шаъну шарафи 
мост, обрую ифтихори мост. Чаро дасту остин барзада 
акдллан як бор як китоб намехонем ва чун калимаеро 
нафахмидем, шикоят меоварему лек ба фархангхр назар на- 
меандозем? Агар назар меандохтем, «Фарханги забони 
точикй» (дар ду чилд, 1969) - бузургтарин лугатномаи забони 
ахди Ачам - дахдо сол чанг задаю магор баста дар дуконхр 
хоб намерафт. Оё ин фарханг танхо барои фархангиён ва 
фархангпарастон аст? Оё дуст доштани фарханг факдт хоси 
гурухе аз мардум аст? Оё забони точикй танхр забони модари 
Мухаммадчон Шакурй, Лоик, Бозор Собир аст? Оё забони 
модар ва забони модарии хамаи мо нест? 



155 



Масъалаи бузургдошти забони модарй масъалаи хаёту ма- 
моти миллат аст. Забони модариро бузург надошта, чй сон 
метавон зодмандон (волидон)-ро бузург дошт? Чй сон мета- 
вон таърихи миллат ва азизону номдорони варо бузург дошт? 
Миллате, ки забони модариашро тавоно намесозад, пос на- 
медорад ва азиз намешуморад, махкум ба завол ва нестист 
(Фотех, Абдулло). 

• А Истилохи такриз дар фарханг ба маънои бахр додан ба 
навиштахри касе тафсир шудааст. Такриз ба асар, макрла ва 
тадкикрти илмй навишта мешавад. Дар он хам чихатхри хуб, 
хам нукрону норасоихри он зикр меёбад. 

Аннотатсия маълумоти мухтасар дар бораи макрла ё китоб 
аст. Он аз чанд чумла иборат буда, масъалахри асосии 
мундаричаи макрла ё китобро дар бар мегирад. Чунончи, 
маълумотномаи китоби М.Шакурй «Х,ар сухан чреву хдр нук- 
та макрме дорад» дар паси нахуствараки китоб ба тарзи зайл 
омадааст: 

Маданияти баланди намъият ва пешрафти маънавии онро 
бидуни забони иктидорманде тасаввур наметавон кард. 
Хдстии таърихии халк ва нустучуйх^ои бардавоми маънавии у 
дар оинаи забон акс андохтааст. Пас ин оинаро тозаву 
бегубор бояд ниго* дорем, то хастии маънавии худро аз он 
бинем ва барои такмили худ кушем. 

Чунинанд андешахри муаллифи ин китоб дойр ба 
масъалахри забон ва тарзи баён. 

Маълумотномаи китоби Мирзо Турсунзода «Ошёни ба- 
ланд» чунин аст: 

«Ошёни баланд» гулдастаест аз чаманистони табъи саршо- 
ри Шоири Халкии Точикистон Мирзо Турсунзода. Шоир дар 
шеърхряш одамонеро васф менамояд, ки бо мехнати 
кахрамононаи худ сарвату забони кишвари азизашонро афзун 
мегардонанд. 



156 



158. Мулох,иза кунед, ки магар маълумотномах,ои боло мух,тавои асосии 
китобх,ои М.Шакурй ва М.Турсунзодаро пурра инъикос мекунанд. 
Агар навиштани маълумотномаи он китобх,оро ба шумо мефарму- 
данд, чй вариантро пешних,од мекардед? 



159. Ба як-ду китоби дарси ва ба ягон асари бадей, ки мутолиа кардаед, 
маълумотнома нависед. 



УСЛУБШИНОСИ ВА Х.УСНИ БАЁН ЧИРО 
МЕОМУЗАД? 

I 

• Услубшиносй як сохди илми забон аст. Вай бо 
мафхумхри забони маданй ва забони адабй алокдмандй до- 
рад. 

Забони маданй забони халкест, ки ба пояи баланди тамад- 
дун расида, макоми забони давлатиро сохиб шуда бошад. Вай 
заминай таълими мактабист ва забони нисбатан пойдор буда, 
дар тамоми каламрави махалли муайян интишор меёбад ва 
шевахрро фаро гирифта, хазм мекунад. 

Забони адабй ё меъёрй (забони колабй ё стандарта) забо- 
нест намунавй ва ба маром даромада. Меъёрхои он бебахс 
буда, риояи онхр барои хдмаи сохибзабонон ^атмист. Забони 
адабй ба ла^чдхову забони авом мукобил гузошта мешавад. 

А.П.Чехов чунин мешуморад: «Барои хар фарди бамаъри- 
фат бемаънй харф задан мисли айбест, ки кас хондану навиш- 
тан натавонад». 

Хадафи услубшиносй ин аст, ки ба сохибзабонон 
нозуких,ои забони модариашро ёд дода, ба онхр хунари 
бегалат ва шево хаттй ё шифохй ифода кардани фикрро 
омузад. Як мисол: Саодат башаст номаро кашида гирифта, 
бетокдтона, бо дастони ларзон давомашро хонд. Дар ин 
чумла зохиран ягон калима галат нест, сохти чумла хам 
нуксон надорад. Вале нигоранда «номаро башаст кашида ги- 



157 



рифта» гуфтааст. Агар вай медонист, ки маънои нозуки феъли 
рабудан хамон амал (башаст кашида гирифтан) аст, ба ч,ойи 
як калима азоб кашида се калимаро кор намефармуд. 

Аён аст, ки аз чунин нозукихои маънои сухан на хама, ба 
хусус чавонон, огохии комил доранд. Аз хамин сабаб 
услубшиносй ва хусни баёнро омухтан ба хар фарди чрмеа 
вочиб аст. 

Х,усни баён ё маданияти сухан (культура речи) низ як сохаи 
илми забон буда, хадафи он дар амал чорй намудани 
меъёрхои забони адабии муосири точик ва услубхои он дар 
бобати талаффуз, навишт ва истифодаи вожахр, кридахои ка- 
лимаю шаклсозй, ибораву чумлабандй аст. Х,усни баён ба 
сохибзабонон ёрй медихад, ки аз забони модариашон бегалат 
ва мохирона фонда бурда, бад-ин васила савияи забондонй ва 
махррати суханварии худро такмил диханд ва онхр нагузо- 
ранд, ки ин сарвати бебахр, ки аз гузаштагони худ ба мерос 
гирифтаанд, осеб бинад. 

Забон вазифаи худро чун василаи мубодилаи фикрии ода- 
мон ду тарикд: шифохй ва хаттй адо мекунад. Дар хар ду тар- 
зи ифодаи фикр чунин вожаю таъбирхр фаровон истифода 
мешаванд, ки доираи васеи истеъмол дошта, хам дар гуфтору 
хам дар навиштор маъмулу маъруфанд. Онхрро унсурхри 
умумиистеъмоли забон меноманд. Чунин калимахр 
мафхумхои ашё, аломат, амалу холатро холисона ё 
бегаразона ифода мекунанд: 

Ду рухсорат гул асту мижаат хор, 

Хал ад хори гулат бар ин дили зор (Лохутй). 

Дар ин байт калимахои ду, рухсор, мижа, дил, гул, хор, зор, 
халидан доираи васеи истеъмол доранд, дар гуфтору навиш- 
тор ба кор бурда мешаванд. Калимаи рухсор аз муродифи руй 
бо тобиши маъно ва обуранги хиссии мусбат фарк; мекунад. 
Рухсор на тамоми руй, балки як хиссаи болоии он аст, ки сур- 
хии онро шоир ба ранги гули садбарги сурх монанд кардааст. 
Агар калимаи руй мафхумро холисона ифода кунад, дар рух 
(рухсор, рухсора) муносибати мусбати шоир низ ифода ёфта- 



158 



аст. Дар ду рухсор хусни табиии инсон тачаллй мегардад, би- 
нобар ин шоирон онро бештар ба маъшука нисбат медиханд. 

Мисоли дигар: 

Ду хамсояи нав - Хдйити дароз ва Саиди пакана - дар 
кафои бинои чорошёна буре барин - буре барин замин чудо 
карда, аторфи онро бо симхор печонданд. 

Дар ин матн сифатхои дароз ва пакана ба чуз мафхуми 
аломат (баланду пастии кади инсон) сарбории маъно доранд, 
ки он муносибати гуяндаро ба шахе (хамсояхои нав) ифода 
мекунанд. Он сарбории маъноро дар услубшиноей обуранги 
хиссии калима меноманд. Бахои гуянда ё обуранги хиссии ка- 
лима мусбат ё манфй мешавад. Сифати пакана обуранги 
хиссии манфй дорад. Сифати дароз аслан калимаи 
муътадил маъно буда (чунончи, аргамчини дароз), дар ифодаи 
баландии кади инсон обуранги хиссии манфй пайдо кардааст. 

Дар калима обуранги замон (гузашта ва имруза), махал 
(мавзеи зисти одамон), обуранги ичтимой (хоси гурухдои 
чудогонаи чомеа) низ инъикос меёбад: муллобача - студент - 
донишчу, ангушт - чилик - лелак , пул - малах. 

услубх;ои ЗАБОН 

• 1 . Услубиёти забон дар бораи чй бахс мекунад? 

2. Забони гуфтугу ва забони хаттй (китобй ё адабии китобй) ду ус- 
луб аст ё ду тарика вазифаи худро адо кардани забон? 

3. Забони хаттй чй тарз ба вучуд омад? 

4. Байни шифохй ва хаттй ифода кардани фикр чй гуна фаркхо 
вучуд доранд? 

5. Услубхои баён кадоманд? 

6. Услуби бадей аз дигар услубхои баён чй фарк дорад ва хусусияти 
лугавию грамматикии он чист? 

7. Услуби рузноманигорй (публисистика) чист ва чй хусусияти 
лугавию грамматики дорад? 

8. Услуби расмй (коргузорй ё дафтардорй - конселярй) чист ва чй 
хусусияти лугавию грамматики дорад? 



159 



9. Услуби илмй чист ва ду шохаи он - илмии оммавй ва илмии 
тадкикртй аз хамдигар чй фарк, доранд? 

10. Услуби муошират аз дигар услубхои баёч чй тафовут дорад? 

кл^ Маълум аст, ки забон дар мархдлаи аввали пайдоиш 
шифохй (гуфтугуйй) буд. Баъд аз пайдо шудани хат тадричан 
байни гуфтору навиштор тафовут ба вучуд омадан гирифт ва 
бо мурури замон дар натичаи рушди маънавии чомеа он фарк 
фузунтар гардида, тархи забони гуфторй ва навишториро ги- 
рифт. 

Мубодилаи шифохии фикр одатан ба тарики муколима 
(диалог) сурат мегирад. Дар муколима охднги гуфтор: наво 
(пасту баландшавй), суръат ё тамдид (вакте, ки дар талаффузи 
ягон порчаи овозй сарф мешавад), танфис (ист ё катъ шудани 
талаффуз бинобар эхтиёчоти нафасгирй), кувва (ки барои та- 
лаффузи овозхр сарф мешавад), танин (сифати талаффузи 
овозхр), задай таъкид хоси табиати нутк; ё гуфтор буда, 
ахамаияти хоса касб мекунад. 

Мутакаллим охднги гуфторро тагйир дода ба мазмуни 
чумла тобишу чилохри нав ба нави маъной медихад, муноси- 
бат ва эхсосоти худро нисбат ба фикри баёншаванда ифода 
мекунад. Забони хаттй дар ифодаи фикр аз ин имконоти 
мухими нутк; камтар бархурдор мегардад, зеро он чанд ало- 
мати китобат олами рангоранги охднги гуфторро пурра ифо- 
да карда наметавонад. 

Дар нутк; илова бар овоз ва охднг воситахои ёвари 
гайризабонй хам истифода мешаванд, ки хдракатхри 
кинетики (имою ишора) ва мимикии чашму абру, чдбин, лабу 
дахрн аз ч,умлаи онхрст. Мухит, вазъият, авзои мусохибон дар 
хднгоми сухбат ё, бо таъбири дигар, чдраёну мароми сухан 
низ ба равшан ифода кардани максад ва эхсосоти гуянда, зин- 
да ва таъсирбахш баромадани нутк; мадад мерасонад. Хдмин 
гуна воситахои овозию гайриовозии лахзаи гуфтор имкон 
медихдд, ки дар нутк; баъзе калимаю иборахр ихтисор гар- 



160 



данд, фикр бо чумлахои нопурра ва хдтто нотамом ифода 
ёбад: 

Хиромон ишора намуд, ки Иброхимчон наздиктар ниши- 
над. 

- Акаам мегуяд, ки ба шумо паспорти нав гирифта додааст. 
Бо фамилияи нав. Рост? 

Хиромон бо тасдик сар чунбонид. 

- Духтур таъин кардааст, ки паст-паст гап занам, - гуфт у. 
Иброхимчон ба беморони бистарии палата, ки хар кадоме 

ба холи худ буд, назаре афканд ва гуфт: 

- Боз бехтар. Яъне ман гуфтанй, ки. . . 

- Фахмо, Иброхимчон. Гуед, ки ба шумо чй шуд? 

- Х, е Ч. Ба чойи коратон омада, маноракрани чаппагардон- 
ро дида гумон кардам, ки... Хиромон, ман бе шумо мему- 
рам... Гуфта будам-ку, дилам ким-чй хел сует шудагй (Ф.М.). 

Азбаски чараёни нутк, фурсати бамулохиза интихоб карда 
гирифтани калима ва мувофики талаботи фикр сохтани чумла 
намедихад, табиист, ки хангоми гуфтор баъзан суханхо так- 
рор ва бемавкеъ кор фармуда мешаванд, чойи аъзохои чумла 
тагйир меёбад, чумлахо нокис, хатто бемантик мебароянд. 

160. Матни зеринро бо матни супоришх.ои 146, 147 ва 157 мукриса кар- 
да, бигуед, ки магар дар хар се матн хам хдцафи муаллифон дар бо- 
бате иттилоъ ё маълумот додан нест. Вале дар кадом матнхр 
чанбаи талкин намудани фикре, ташвику таргиб кардани он, ба хо- 
нанда таъсир расондан, уро ба амале водор намудан кавитар ифода 
ёфтааст? 

Доктор Саидмухаммади Акрам, устоди забони форсии 
Донишгохи Панчоб дар хусуси кисмати забони форси дар 
сарзамини пурвусъати Х,инд дар аерхои ХШ-Х1Х дар «Икбол 
дар рохи Мавлавй» ном китобаш навиштааст: 

«Забоне, ки барои аъсори мутаволй (аерхои тулонй) забони 
расмии кишвар буд, забоне, ки ёд гирифтани он мучиби иф- 
тихор ва мубохот (сарфарозй) шумурда мешуд, забоне, ки 
азизтар аз забони мазхабй ба шумор мерафт, забоне, ки аз за- 



161 



бони модарй хдм ширинтар пиндошта мешуд, забоне, ки за- 
бони шеър буд, забони завк буд, забони дил буд ва забони рух, 
буд, дар диёри худ гариб, ачнабй ва ношинос гардид. Ин дос- 
тонест гамангез ва рикдатафзое, ки калам бар он мегиряд». 

I 

• Дар матнх,ои супорингдои 146 ва 147 матлаб бо услуби 
баёни илмй, вале дар матни супориши 157 бо услуби баёни 
илмии оммавй, ки ба сабки рузноманигорй созгор аст, ифода 
меёбад. 

Дар ин услуби баён калимаххж адабии умумиистеъмол, 
унсурх,ои лугавию фразеологии забони адабии гуфтугу (овони 
цавонй, даст бар сына куфтан, дасту остин барзадан), 
ИСТИЛОХ.ОТИ сиёсию и чтимой (миллат, %аммиллат) 9 дар ифо- 
даи мафх,умх,ои илмй як микдор истилох, (матн, шару,, 
фар^анг, лугатнома, забои, забоии модарй) ба кор бурда ме- 
шавад. Баёни фикр ба тарикд* хабар додан ё накду ривоят су- 
рат мегирад. Рушди маънавии чомеа рузноманигорро водор 
месозад, ки барои ифодаи мафх,ум*ои тоза мудом дар 
чустучуйи калимаю истилодоти нав бошад (фар^аигиёи, 
фар^ангпарастои) ё ба калима, истилох, ва таъбирх,ои маъмул 
тачдиди назар кунад (зодманд ба чойи волидайии арабй). 
Максади муаллифи макола дар колаби чумлах,ои соддаи 
тафсилй, пурра ва чумладои мураккаби начандон сертаркиб 
ифода меёбад. Бо максади талкини андеша ва таъсир расони- 
дан ба шунаванда аз воситадои муассири нахда: мурочиат ба 
хонанда (иисоф кунед, мо %ам одамем), такрори баъзе аъзохои 
чумла (такрори муайянкунандаи содибии мо дар таркиби ха- 
бари номй: Сино хдммиллати мост, шаъну шарафи мост, 
обрую ифтихори мост), саволи риторики (Оё ии фар^анг 
тащо барои фар^ангиён ва фаруангпарастон аст?...) 

Матни охирин, ки бо сабки нигориши забони муосири 
форси навишта шудааст, як микдор калимаю истилох,оти ба 
чашми хонандаи точик ноошно, ба мисли аъсори мутаволй, 
мубо^от ба кор рафтааст. Вале гараз аз ифодахои мачозии 



162 



забони заек,, забони дил, забони ру%, цалам бар он мегиряд, так- 
рор ба такрор омадани забони... чрзибанок ифода намудани 
матлаб ва таъсир расонидан ба хонанда аст. Ин хама 
воситахои лугавию маъной ва грамматикии муассир баён 
кардани максад аломатхри сабки рузноманигорист. 

161. Адибон бо максади вокей тасвир намудани муоширати одамон дар 
муколамаи кахрамону персонахои асари худ аз унсурхои забони 
зинда истифода мебаранд. Дар матни зерин чй гуна хусусиятхри за- 
бони гуфтугу мушохида мешавад? 

- Момаи Гулбону! Хр, момаи Гулбону! 

- Э, бача, кисти? Ку биё, ранги рута бинам, - аз хона овоз 
дод кампир. 

- Мо туй дорем. Боз нагуед, хабар накард. . . 

- Туй дорен? Муборак бошад!... Бачаи кисти?... Чашм на- 
расад, дехамон шахр вори калон шудаст. Баъзе бачахоро та- 
моман намешиносам-е. 

- Маро нашинохтй, мома? О ман — писари Латифи пода- 
бон... 

- Эъ, Хуршедй? Ай Худо чашмсша бигира-е, О ту набераи 
худам-ку... Момат пири фартут, фаромушхотир шудааст... 
Хрли ба доди мо бирасй, чй будани балои пирира мефахмй, 
масхарабоз! (А.С.). 

• Дар гуфтугу бештар калимаю ифодахои халкй, лафзхои 
шевагй, калимаю истилохоти касбу кори гуногун, суханхои 
дурушти кучагй (хакррат, дуои бад), калимаю ифодахои бето- 
на, ки ба меъёри забони адабй мутобик нестанд (варваризмхо: 
астановка, абед кардан, эгзамин супоридан...) ва гайра ба 
кор бурда мешаванд. Дар матни боло ифодаи мардумии ба 
доди мо бирасй - ба синни мо бирасй, талаффузи гайриадабии 
калима: мома - момо, %оли - холо; унсурхои грамматики: ран- 
ги рута - ранги руятро, туй дорен - туй доред, дехамон ша^р 
вори - дехаамон шахр барин, Худо чашмома бигира-е - Худо 



163 



чашмхоямро бигирад-е, балои пирира - балои пириро омада- 
аст. Чунин унсурхои гайриадабй барои фардй кардани сухан- 
ронии пиразан ба кор бурда шудаанд. Нависанда ин корро 
хеле эхтиёткорона кардааст, то ки баёни фикр барои кулли 
хонандагон фахмо бошад ва забони адабй осеб набинад. 

Забони гуфтугу аз чихати истифодаи унсурхри шаклй 
(морфологи) хам фарк мекунад. Чунончи, маънои чамъи 
исмхо бештар бо ёрии пасванди -%о, дарачаи олии сифат бо 
таркиби аз %ама (аз %ама калон, на калонтарин) ва такрори 
сифат (калони калон), шахси якуму дуюми чамъи чонишинхо 
бо шаклхои моён (мо%о), шумоён (шумо^о) ифода меёбад. Аз 
кабили кор карда гаштааст, навиштан дорад, омада монд 
феълхои таркибй, ки маънохои грамматикии давомнокй ва 
мутлакияти амалро мефахмонад, низ бештар дар забони 
гуфтугу истифода мешаванд. Ба шакли кутох талаффуз шуда- 
ни феълхои таркибй низ хусусияти лахчахои забони точикист: 
рафта истодаам - рафсодиям (Хучанд, Конибодом, Сух, Риш- 
тон), рафсосиям (Исфара), рафтесам (Балуч), рафсиям (Шур- 
машк, Пасруд, Пинён), рафсем // рафсодем (Бухоро, 
Самарканд), рафсем // рафсогам (Панчакент, Зебон), рафсокам 
(Понгоз, Шайдон, Ашт), рафсекам (Чует, Варзик, Косон), 
рафтистам (Кулоб, Восеъ, Дангара, Ёвон) дар матни боло 
(туй дорен, яъне шумо туй доред, туй мекунед). 

Дар забони гуфтугу фикр бо чумлахои соддаи яктаркиба ё 
дутаркибаи начандон тафеилёфта, нопурра, чумлахои мурак- 
каби бепайвандак, ки чузъхои зиёдро дар бар намегиранд 
(дар матни боло: Боз нагуед, (ки) хабар накард), ифода меё- 
бад. Дар гуфтор чойи мукдррарии аъзохои чумла тагйир меё- 
бад. 



162. Давоми мактуби кушоди устод Айниро мутолиа кунед ва бигуед, ки 
муносибати забони адабй бо ла*ча*о бояд чй гуна бошад ва нави- 
санда унсурх,ои лахчагиро бо чй максад ва то ба кадом андоза ба 
кор барад. Дар заминай маводи матн ва асари бадеие, ки мутолиа 
кардаед, дар *ачми як-ду са*ифа андеша*ои худро дойр ба хамин 
масъала нависед. Баъд аз як-ду бор бо овоз хонда, нуксонхояшро 

164 



ислох, кардан мундаринаи навиштаатонро ба х,амсабакрн баён ку- 
нед: 

«Дар ин но... як рохи инкишофи забони адабиро хдм кайд 
кардан мехохдм. Ин кор фармудани лугатхри махдллй аст. Ба 
фахми ман, дар кор фармудани лугатхри махаллй бисер 
эхтиёт кардан, аммо чизхри нагзи онро аз назар нагурезондан 
лозим аст. Дар лахчахри махаллй монанди «иби»-и (нидое, ки 
дар мавриди тааччуб, таре, шодй ва гайра ба чандин охднг ба 
сухан илова мешавад) бухороиён (бухорогиён не!) калимахре 
хастанд, ки крбилияти умумй шудан надоранд ва ин гуна 
калимахрро танхр дар порчахри хачвй кор фармудан мумкин 
аст. Аммо дар забонхри махаллй баъзе калимахр хастанд, ки 
клосиконаанд, бо вучуди дар як махал зинда будани он гуна 
калимахр онхр ба дарачае клосиконаанд, ки баъзе касони бе- 
хабар онхрро «забони кадимии мурда» мепиндоранд ва дар 
орхоизм (лугати кухна - архаизм) медароранд. Чунончи, «гу- 
сел» дар Ленинобод, дар байни авоми бесавод кор фармуда 
мешавад. Аммо бухороиён дар чойи ин калима «узот»-ро кор 
мефармоянд. Вазифаи нависандагон ин гуна калимахрро 
умумй кардан аст». 



УСЛУБИ БАДЕЙ 

163. Матнро бегалат кироат кунед ва бигуед, ки он ба кадом услуби ба- 
ён тааллук дорад ва кадом хусусиятх,ои он услубро дар бар меги- 
рад. 

Ин андешахр ва мулохизахр хирмани сабр ва шикебоии 
Бибиоишаро ба бод медод(4). Баъд аз соате, ки Одина аз хона 
дур шуд, Бибиоиша хост ба хрй-хрй гириста нола ва фарёд 
бароварад, лекин, аз он чое ки ин гуна фарёди бемахал сабаби 
фош гардидани рози Одина ва боиси гирифториаш мешуд, 
ночор охи сарде аз дили пурдард кашида, лаб фуру баст(4). 
Аммо чунон лаб фуру бастане, ки дарунаш аз оташи чудой(1) 
ва фирок. чун кураи ангиштгарон(2) аланга мезад. Оре(З), аз 



165 



ду чашми хунбораш(2) сиришк равон шуда, кушиш мекард, ки 
ин оташро ба кадре фуру нишонад(1) (С. А.). 

<у 

• Кадом пайвандаки хилофй вазифаи чумлабандиро ва кадоме 
вазифаи матнсозиро ба чо овардааст? 

• Матн ба шохаи насри услуби адабиёти бадей тааллук 
дорад. Нависанда холати рухии кдхрамони асарро бевосита 
тасвир намудааст, бинобар ин баёни фикр дар чорчубаи забо- 
ни меъёрй сурат мегирад. Муаллиф баробари калимахои уму- 
миистеъмоли соат, дил, лаб, чашм, бемахал, пурдард, дарун, 
ночор, дур шуд, гириста ва гайра калимахои адабии китобии 
роз, гирифторй, сиришк, хунбор, фуру нишондан, калимаю 
истилохоти касбй, ки доираи истеъмолашон хеле махдуд аст: 
кура, ангиштгар, вохиди фразеологии гуфтугуйии хой-хой ги- 
ристан, ох кашидан ва адабии китобии лаб фуру бастанро ба 
кор бурдааст. Муродифхои лугавии гиристан, иола ва фарёд 
кардан бо тобишхри маъно аз хамдигар фарк мекунанд. 
С.Айнй онхоро дар як чо оварда, матлабро пурра ифода кар- 
дааст. Муродифхои чудой ва фирок, низ бо тобиши нозуки 
маъно аз хамдигар фарк, мекунанд, бинобар ин дар матн 
пайихам омада, маъноро пурратар мекунанд. Муродифхои 
сабаб // боис бо максади гурез аз такрори айни як калима ис- 
тифода шудаанд. 

Нависанда холати рухии Бибиоишаро бо чумлахои мурак- 
каб батафсил баён мекунад. Бо пайвандаки аз он чое ки ба 
сарчумла алокаманд намудани чумлаи пайрави сабаб низ ун- 
сури грамматикии забони адабии китобист. Дар айни хол аз 
имконоти муассири нахвии такрори силсилабанд: . . .лаб фуру 
бает, аммо чу нон лаб фуру бастане..., бо хиссача таъкидан 
тасдик; кардани фикр: Оре, аз ду чашми хунбораш... 

Дар ин матн бо максади муассир тасвир намудани холати 
рухии кахрамони асар аз мачоз: охи сард, оташи чудой ва 



166 



фироц, сиришк... кушиш мекард, ки оташро фуру нишонад, ки- 
ноя: чашми хунбор, ташбех: монанди кураи ангиштгарон, сачь: 
охи сард аз дили пурдард кашида истифода бурда шудааст. 

164. Матни зеринро бо матни боло мукоиса кунед ва хаттй шар* дих,ед, 
ки А*мади Дониш либос, асбоби зебу ороиш ва х,усну намоли занро 
чй тарз тасвир кардааст. Дар матн матлаб чй тарз (х,икоят, тасвир, 
мухокима) ифода ёфтааст? 

Аз он но ки либоси занони он диёр то камар танг аст ва аз 
камар то доман фарох, то ба хадде ки, агар аз дари хона да- 
рун шаванд, доман аз дахлез берун бувад(4). Ва аз тахти ка- 
марбанди(2) худ аз риштаи харир миёнбанде(2) дигар до- 
ранд... Ва бар гуш овезаи(2) алмос ва дурр(1) ва булур ва тил- 
лои тулонй. Ва сафхаи баногуш, ки аз гояти сафо раг ва 
харакати хун аз тахти нилои он дида мешавад, чун шуои овеза 
бад-он(1) зам гардад, шамъе дар мукобили оина аст(4). Бад-он 
зебу зиннат(1) чун бархезанд(2), акл аз кохи димог ба парвоз 
ояд ва чун бинишинанд, чон дар хучраи дил хомуш гардад (4). 

Л у г а т: 

Тулонй - дароз. 

Сафо - равшанй. 

Сафха - сахифа, руйи вараки китоб, дафтар; руйи (сатхи) 
хар чиз. Дар ин чо ба маънои руйи пусти сафед ва шаффофи 
зери баногуши зани сохибчамол омадааст. 



су 



1) Чаро чумла бо пайвандаки ва огоз ёфтааст? 
2) Дар ифодахои ацл аз кохи димог ба парвоз ояд, цон дар хуцраи дил 
хомуш гардад кадом калимахо ба маънои аслй, кадом калимахо 
ба маънои мачозй омадаанд? 



165. Шеърро фасе* кироат намуда, мазмунашро накл кунед. Сипае 
шар* дих,ед, ки байни ин ду тарзи ифодаи як мазмун чй тафовут ба 
вучуд омад. 



167 



Дилбари мохпайкари худро 

Дидам андар(З) чаман, ки гул мечид(4). 

Хори гул дасти он парируро 

Карда мачруху у механдид(4). 

Гуфтамаш(З): «Ханда чист?» Гуфто: «Гул 

Бехтар аз худ наметавонад дид» 

(Адиб Фарохй). 
г> 
к * ^ 1) Кадом калимахо хоси забони назм (поэтизм) ба шумор ме- 
раванд? 

2) Вожаи дилбар дар ин чр бо калимаи гул чй гуна муносибати 
маъной пайдо кардааст? 

3) Тавсифи парируро шоир бо чй максад кор фармудааст? 

4) Пайвандаки пайвасти пайихами -у чй тобиши маъно зохир кар- 
дааст? 

5) Мазмуни чумлаи «Гул бехтар аз худ наметавонад дид»-ро ба тар- 
зи дигар ифода кунед. 

166. Мазмуни чумлаи зерин чист? Бо суханони худ ба дафтар нависед 
ва шарх дихед, ки хамон мазмунро адиб бо кадом унсурхои муасси- 
ри забон ва санъатхои сухан ифода кардааст? Чунин сабки нигориш 
хоси назм, насри ривоятй ё насри бадеии муосир аст? 

Он лолаузор беихтиёр чун абри бахор сиришки хунини мо- 
нанди дурри шохвор бар сафхаи рухсор фуру рехт. 

• Л 1) Маъной калимаи лолаузор ва иборахои сиришки хунин, дурри 
шохвор, сафхаи рухсор чист? 
2) Ибораи абри бахор бо сиришк, дурр ва рухсор чй таносуби маъной 
дорад? 

167. Матнхои зерин ба кадом услуби баён тааллук доранд ва дар онхр 
чй гуна унсурхои лугавию маъной ва грамматикии хоси хамон услуб 
мушохида мешаванд? 

Хдрчанд дар хона пинхрн мемонам, охир мебояд, ки як руз 
ба ёру диёр хайрбод гуфта, аз висоли Гулбибй дил канда ба 



168 



вилоятхри гурбат биравам, лекин барои ман цон кандан назар 
ба дил кандан аз Гулбибй осонтар аст (С. А.). 

Су 

* Л 1) Таъбирх^ои дил кандан ва цон кандан чй гуна вохиди забо- 
нанд? 

2) Нависанда он таъбирх.оро бо кадом максад ба тарзи киёс кор 
фармудааст? 

3) Калимаи гурбат ба кадом маънй омадааст ва аз лафзи 
гуфтугуйии гурбат накун чй тафовути маъной дорад? 

Акнун пушаймонй суд надошт ва афсусу дарег фоида наме- 
бахшид, чунки тир аз камон бар хато цаста ва мурги матлаб 
аз домраста буд (С. А.). 

к, # .Л 1) Калима^ои суд ва фоида чй гуна вожаанд, пушаймонй суд 
надошт ва афсусу дарег фоида намебахшид ба хдмдигар чй муно- 
сибати маъной доранд ва нависанда онх,оро бо кадом максад ба 
кор бурдааст? 

2) Тир аз камон цаста ва мурги матлаб аз дом раста кадом во^иди 
забонанд ва бо ^амдигар чй муносибати маъной доранд? 

3) Калимаи наздикталаффузи растан аз рустан чй тафовути маъной 
дорад? 



168. Дар матнх,ои зерин нависандагон аз кадом имконоти муассири 
лугавию маъноии ифодаи фикр истифода кардаанд? 

Тобут монанди шутури пурбор бисер ба охистагй рох, ме- 
рафт. Оре, ин тобут пурбор буд, лекин бораш на он боре буд, 
ки бо кувваи шутур, асп ва инсон накл ёбад, балки ин бор 
бори андух, ва алам, гам, хасрат, хичрон ва хирмон буд, ки 
кухпайкарони дунёро камар мешикаст (С.А.). 



169 



• 1) Феъли нацл ёбад ба кадом маънй омадааст ва бо истилохи 
забоншиносии нупщи айнан ва мазмунан нацлшуда чй алока до- 
рад? 

2) Калимахои бор, пурбор бо чй максад такроран кор фармуда шу- 
даанд? 

3) Х,иссачаи оре чй вазифаи услубиро адо кардааст? 

Нихрят горатгарон аз назди мо дур шуданд. Бори мо хеле 
сабук шуда монд. Бори сабуки ашёро ба хар ва бори гарони 
гамро ба дил нихрда равон шудем (С.У.). 

9 

1 ) Дар ин чумла калимаи бор ба маънои аслй омадааст ё 
мачозй? 
2) Калимаи хар аз маркаб, нщодан аз гузоштан ва мондан чй тафо- 
вути маъной ё услубй дорад? 

V 

• А Услубй бадей яке аз услубхои кддимаи забон буда, ба ва- 

силаи он осори бобаракати назму насри хазорсола ва муосир 
сабт гардидааст. Дар он аз тамоми сарватхри забон ва имко- 
ноти услубии онхр мукаммал фоида бурда мешавад. Дар аса- 
ри бадей вобаста ба замони вокеаву хрдисахо (гузашта ё 
имруза) унсурхри лугавию фразеологй, к;олабх,ои ифодаи 
фикр интихоб мегарданд. Чунончи, достони «Одина» ба хдёти 
гузашта, вале «Палатаи кунчдкй» ба зиндагии имрузаи ода- 
мони гуногункасбу кор бахшида шудааст. Дар асари С.Айнй 
як микдор калимахри кухнашуда, вале дар асари Ф.Мух.ам- 
мадиев калимаю истилох.оти сох,ах,ои гуногуни зиндагии 
имрузаи мо ба кор бурда шудаанд. 



169. Матнро хонед ва бигуед, ки дар муколима кадом калимахр исти- 
фода шудаанд, ки дар забони имруза истеъмол намешаванд ва 
онхрро нависанда бо кадом максад кор фармудааст. 



170 



Муллохокирох, сухани муйсафедро бурида: 

- Фонда нагуй, танзил бигуй... Фонда, яъне рибо аст, рибо 
дар шариат, бешак, харом аст, бинобар ин хар гох судхурони 
такводори Бухорои Шариф барои «хрчдтбарории мардум» 
фонда хурданй шаванд, номашро «танзил» меноманд. 

- Худат, - гуфт муйсафед, - судхурй карданй шавй, «тан- 
зил» гуфта хурдан гир. Арбоб мисли мардуми Бухоро 
такводор нашудааст ва аз фонда гуфта хурдан хам руй наме- 
гардонад (С.А.). 

ър 

1 ) Дар матн фикр чй тарз (хикоят, тасвир, мухокима) ифода 
ёфтааст? 

2) Калимаи Шариф чаро ба шахри Бухоро нисбат дода шудааст? 

3) Чаро муаллиф ибораи уоцатбарории мардумро ба нохунак ги- 
рифтааст? 

4) Таъбири аз чизе руй гардондан чй гуна вохиди забон аст? 

170. Матнро се нафар (муаллиф, Камар, Ибро*имчх>н) кироат кунанд. 
Сипае аз синф пурсида шавад, ки дар ин муколама чй гуна калимаю 
истилохло кор фармуда шудаанд, ки х,аёти имрузаамонро инъикос 
мекунанд. 

Боре К^амар уро хамрох,аш ба чарогохи(2) дурдасте(2) бурд. 
Он вактхо Иброхимчон муаллимй(2) мекард, аммо давраи 
таътили тобистона(2) буд. 

- Х,авои тоза мехурй(4). Ба ман ассистент мешавй, яъне ки 
ёрдамчй(2). Ба як йигит чил хунар кам. 

- Университета тамом карда, ба ту ассистент мешавам? 

- Оббо, дигар тамомкунандахои(З) университет ман авлиё 
намегуянд-ку! 

- Авлиё нагуянд хам, аз нав шогирд намешаванд(4). 

- Ба танбал кор фармо, панд бишнав(4). Ман гами ин но- 
шукра мехураму вай ба ман маъруза мехонад. Х,ой калла, 
гуфтам-ку: хавои тоза мехурй. Ширу каймоки гусфанд, нони 
бамазаи чупонй(4). Эхтимол, гушти барра хам шавад. 

Хулоса, 1^амар уро розй кард (Ф.М.). 

171 



• 1) Дар матн кадом унсурхои забони гуфтугу истифода шуда- 
анд? 

2) Кадом калимахои иктибосй (бегона) холо бо калимахои худи 
иваз шудаанд? 

3) Дар чумлаи «Ман гами ин ношукра мехураму вай ба ман маъруза 
мехонад» пайвандаки -у чй гуна тобиши маъной зохир намуда, 
бо кадом пайвандакхо хамвазифа шудааст? 

4) Феъли маъруза мехонад чй гуна обуранги услубй пайдо кардааст? 

5) Калимаи калла чй гуна обуранги хиссй дорад? 



171. Матни зеринро ба дафтар навишта, шарх дихед. ки сухани тасви- 
рии муаллиф ва гуфтугуйи кахрамонхри асар бо ёрии чй гуна 
чумлахо ифода ёфтааст. 

Офтоб нишасту Кдмар корашро кдтъ намуд(4). 

- Тамом шуд(4)? 

- Не холо(4). 

- Боз чй монд? Ду кассета(1) навор(З) гирифтй-ку! 

- Хдр кассетаи пур ба экран баромадан намегирад. Аз сад- 
саду панчрх, метр навор(З) гохо факдт чорякаш(З) ба кор ме- 
раваду бас. Дигараш - ба хокруба(2). 

- Пули давлата барбод медихдм, гуй(4)? 

- Хайрият ту бухгалтер( 1) набудай. Хрло сабр кун, - бо 
нармй гуфт 1^амар, - ба ту нишон медихдм, ки пули давлат ба 
чй сарф шудааст(4). 

Рузи дигар аз сахдр боз даводав сар шуд (Ф.М.). 



• Дар услубй бадей хдма гуна унсурхои лугавй: калимах,ои 
умумиистеъмол ва обуранги услубию вдеей дошта, таъбиру 
вожахои малех, (орифона) ва кабех, (омиёна), унсурх,ои 
лугавии адабию гайриадабй (лахдагй, кух,нашуда, бегона), 
вохддхри фразеологй, ифодах,ои мач,озй, ташбех^оти мардумй, 



172 



суханони кинояву муболигаомез, таъбирхои пандомуз ва 
гайра ба кор бурда мешаванд. 

Дар ин услуб, хусусан дар забони назм аз имконоти услу- 
бии маънохри аслию мачозй, сермаъной, калимахри хамгуна 
(омоним), наздикталаффуз (пароним ва паронимаз), мукобил- 
маъно (антоним), ба хусус муродифхои лугавй, фразеологй ба 
таври васеъ истифода мешаванд. Адибон ба фасохату салоса- 
ти сухан (равшании маъно ва суфтаву равонй) на танхо дар 
назм, балки дар насри бадей хам эътибор медиханд. 

Бо ёрии санъатхои гуногуни лафзию маънавй образнок ва 
пушида баён кардани матлаб дар назму насри суннатии форсу 
точик хеле ривоч ёфта буд. 

172. Дар матни зерини «Анвори Сухайлй» тасвири бадеии манзараи 
табиат ба василаи кадом санъатхои сухан сурат гирифтааст? 

Бозандаро он манзили хуш ва сохати дилкаш(2) писанд аф- 
тод ва, чун охири руз буд, хамон но бори сафар бикушод(4). 
Хднуз аз ранни рох. барнаёсуда(З) ва даме ба рохату осоиш 
назада ки, ба як ногох(2) фарроши сабуксайри(2) бод соябо- 
ни(2) абр дар фазой хаво барафрохт ва нагони орамидаро(З) 
ба хуруши раъди дилошуб(2) ва нихеби барки синасуз(2) на- 
мудори(2) гавгои киёмат сохт(4). Ба оташи сойка аз як чониби 
нигари лолаи догдор(2) месухт ва пайкони жола аз тарафи ди- 
гар дидаи наргиси бедор бар хадафи замин медухт. 

Л у г а т: 

Сох,ат - сахн, руйи дашт. 
Нихеб - хайбат, тарсу бим. 
Сойка - барк. 
Пайкон - нуги тези найза. 



су 

1) Таъбирхои даме назада, пайкони жола дидаи наргис бар 
х;адафи замин медухт ба чй маъно омадаанд? 

173 



2) Иборахои фарроши сабуксайри бод, соябони абр, раъди дилошуб, 
барки синасуз, гавгои киёмат, цигари лолаи догдор, пайкони жола, 
дидаи паргиси бедор чй гуна вохиди забонанд ва дар тасвири 
бадей чй ахамият доранд? 

♦ Дар ин услуби баён бо максади сахех ифода кардани мат- 
лаб аз имконоти услубии муродифоти лугавию фразеологй 
васеъ истифода мебаранд: 

Арбоб дар ботин ба сабаби андешахое, ки дар боло навиш- 
та шуд, багоят дар таре ва харос афтид; Лекин аз ин 
мулохизахо, ки ба дшаш мегузашт, чизеро ба Арбоб изхор на- 
кард; Гайр аз шаввос задани борон садое ба ин хомушй халал 
намерасонд; Бибиоиша то як хафта, бе он ки овозе баланд ку- 
надлун муйи оташдида ба худ мепечид (С.А.). 

Дар ин чумлахо калимахои ботин ва дил, андеша ва 
муло^иза, садо ва оеоз муродифанд. Чуфти аввал хамдигарро 
иваз мекунанд, вале калимахои андеша ва мулоуиза, садо ва 
овоз якдигарро иваз карда наметавонанд, зеро ин муродифхо 
бо тобишхои нозуки маъно фарк, мекунанд: андеша тобиши 
маънои таре ва муло^иза тобиши маънои масъалаеро 
харчониба санчидан дорад; калимаи овоз хоси чонзод аст, са- 
до аз бархурдани чиемхр хосил мешавад. 

Муродифхои лугавй, фразеологй, калимасозй, шаклеозй 
(сарфй), ибораю чумлахо (нахвй) бо максади худдорй аз так- 
рори бемавкеъ ба кор бурда мешаванд: 

Ахмади Калла дар гузари Чдъфархоча як хавлй дошт, ки 
дар он чо зиндагй мекард ва дар мадрасаи Мири Араб як 
хучра хам дошт, ки дар вай домодаш истщомат мекард; 
Хдрчанд ман аз Бухоро рафта, та^сил карданам умеди худро 
канда бошам хам, дар он миён вокеае руй дод, ки барои Бухо- 
ро рафта, хонданъм имкон пайдо шуд (С.А.); Аммо ман аз 
ранчу офати пирй бохабарам аз заъфу офати у хабар дорам 
(Крбуснома); Моро низ лозим аст, ки машгули кор бошем; 
Муносиб он аст, ки мо низ ба кор машгул бошем (Восифй). 



174 



Дар мисолхои боло феълхри зиндагй мекард // истщомат 
мекард, тахсил кардан // хондан, хабари номии бохабарам бо 
хабари феълии хабар дорам, таркибхои хабар: машгули кор 
бошем // ба кор машгул бошем муносибати хаммаъной дошта, 
махз барои гурез аз такрор ба кор бурда шудаанд. 

173. Вокей ва тасаввуршаванда тасвир намудани хрдисаву вокеах,ои 
зиндагй, манзарахри табиат яке аз хусусиятх,ои мухими услуби за- 
бони асари бадей ба шумор меравад. Вариантной гуногуни матнх,ои 
зеринро ба дафтар навишта, бо нам мукриса намуда, хаттй шарх, 
дих,ед, ки муаллиф то чй андоза ба ин х,адаф комёб гардидааст: 
х,ангоми тахрир кадом унсурх,ои лугавию грамматики тагйир ёфта- 
анд, чих.о ихтисор, чихр илова гардидаанд. 

• Оби дидахр бемалол руйх.ои парчини холаро шустан ги- 
рифтанд; 

• Ашкон рухсори пур аз очингашро шуста, ба руйи синааш 
шорида мерафтанд; 

• Ашкхо рухсори пур аз ожангашро шуста, ба монанди 
донахри марворид ба руйи синааш шорида мерафтанд. 

• Хдмон вучуде, ки чанд дакика аз ин пеш чдвлон мезад, як- 
бора аз асп ба пушт афтода рафт; 

• Хдмон вучуде, ки чанд дакикд аз ин пеш чанги 
чавлонгохро мебаровард, якбора аз асп ба пушт афтода рафт; 

• Хдмон вучуде, ки чанд дакика пеш аз ин чанги 
чавлонгохро мебаровард, тайёр буд, ки тамоми лашкари 
душманро забун, дустро шод кунад, нохост монанди яхпорае, 
ки аз кух, кучида, ба каър меравад, аз асп ба замин сарнагун 
афтод(Х-К.). 



174. Касидаи бахррияро кироат кунед ва маънои хар байтро гуед. Шарх, 
дих.ед, ки Рудакй чй гуна калима^оро ба кор бурдааст: маънои ка- 
дом калимахрро медонед, шарх,и кадом лугатх,о бароятон мушкил 
аст. Шоир аз кадом имконоти услубии вох,идхри забон ва санъатх,ои 
сухан фонда бурда матлабро баён кардааст? 



175 



Омад бахори хуррам бо рангу буйи тиб (хуш, гуворо), 

Бо сад хдзор нузхату (тару тозагй) ороиши ачиб. 

Шояд ки марди пир бад-ин гах, шавад чавон, 

Гетй ба дил ёфт шабоб (чавонй) аз пайи машиб (пирй). 

Чархи бузургвор яке лашкаре бикард, 

Лашкар-ш абри тираву боди сабо накиб (рахнамо). 

Наффот (оташбор) барки рушану тундар-ш таблзан, 

Дидам хазор хайлу (саворагон) надидам чунин махиб (мукофот). 

Он абр бин, ки гиряд чун марди сугвор (азодор) 

В-он раъд бин, ки нолад чун ошики каиб (зору низор). 

Хуршедро зи абр дамад руй гох-гох., 

Чун он хисорие (ба банд афтода), ки гузар дорад зи ракиб. 

Якчанд рузгор чахон дардманд буд, 

Бе* шуд, ёфт буйи суманро даво табиб. 

Борони мушкбуй биборид нав ба нав 

В-аз барф баркашид яке хуллаи хасиб (либоси рангин). 

Кунче, ки барф хамедошт, гул гирифт, 

Х,ар чу яке, ки хушк мебуд, шуд ратиб (шодоб). 

Тунд аз миёни дашт хаме бод бардамад, 

Барк аз миёни абр хаме баркашад казиб (панчаи сурхранг). 

Лола миёни кишт бихандад хаме зи дур, 

Чун панчаи арус, ки ба хино шуда хазиб (рангин). 

Булбул хаме бихонад дар шохсори бед, 

Сор (мурги хушхон) аз дарахти сарв мар уро шуда мучиб (сабаб). 

Сулсул (фохта) бар сарвбун-бар бо нагмаи кухан, 

Булбул ба шохи гул-бар бо лахнаки гариб. 

Акнун хуред бодаву акнун зиед шод, 

К-акнун барад насиб хабиб аз бари хабиб. 

"о * 

1 ) Чаро шоир дар байти аввал «Бахор бо сад хазор хусну зебой 
омад» гуфтааст? Магар зебу зинатро шумурдан мумкин аст? 

2) Магар пай бурдед, ки шоир чаро дар як мисраъ ду калимаи ара- 
бии мушкилфахм - шабоб ва машибро кор фармудааст ва онхо бо 
хамдигар чй муносибати маъной доранд? 

3) Магар иборахои бахори хуррам, марди пир, абри тира, боди сабо, 
панцаи арус, цуяки хушк, шохи гул ва ифодахои бахор омад, марди 

176 



пир цавон шавад, дардманд буд, бех шуд, акнун бода хуред ва гайра 
барои хонандаи имруза бегонаанд? 

4) Панца аз кадом чихат ба барк; ва лож шабохат доштааст? 

5) Дар мисраи «Лола миёни кишт бихандад хаме зи дур» кадом 
санъати сухан истифода шудааст? 

6) Кадом калимахо хаммаъно ва мукрбилмаъноанд ва онхо дар 
шеър чй вазифаи услубиро адо мекунанд? 

7) Кадом калимахо бисер такрор шудаанд ва сабаби он чист? 

I 

• Он чанд калима, ки имруз эхтиёч ба шарху тафсир дорад, 
ба кдвле, шояд «кофия танг омада» шоир аз руйи зарурат 
онхрро (аз кдбили машиб, махиб, каиб, хасиб, ратиб, хазиб) 
кор фармуда бошад. Инчунин шаклхри феълии хамедошт, 
хаме бардамид, хаме баркашид ва тарзи ба сарвбун-бар, ба шо- 
хи гул-бар омадани бар сарвбун, бар шохи гул сарфи назар кар- 
да шавад, дар ин тасвири рангини табиат, ки беш аз хазор сол 
кдбл аз ин сурат гирифтааст, чизе нест, ки имруз ба мардуми 
мо номафхум бошад. 

Боиси ифтихори хар фарзанди сарзамини Ачам аст, ки 
мисли Рудакиву Фирдавсию Синою Хрфизу Камолу Саъдию 
Чомию Донишу Айнй адибону олимон дорад. Мо, наели 
имруза, бояд ба кадри он мероси гаронбахри маънавй бира- 
сем, ки ба василаи он забони ноби порей, дари, точикиро хам 
зинда нигох доштааст. 

Азбаски дар шеър тахайюлоти рангини шоир кдбои бадеи- 
ят дар бар намуда, матлаб пушида ифода меёбад, гохе пай 
бурдани асли максади шоир мушкил мегардад. Чунончи, дар 
ин байти Хрфиз: 

Гирех, ба бод мазан, гарчи бар мурод вазад, 

Ки ин сухан ба масал мур бо Сулаймон гуфт. 

Мундаричаи байтро суханони мур, ки ба Сулаймон гуфта- 
аст, пинхрн медорад.Тафсилоти он чунин аст: 

Чун бисоти Сулаймон ибни Довуд ба водии Намл 
(мурчагон) расид, амири мурон фармон дод(4): 



177 



- Эй мурон, дар масокини(З) худ дохил шавед, то шуморо 
Сулаймон ва лашкариёнаш дархам нашикананд, ки эшон на- 
донанд(4). (Аз ояи нуздахуми сураи «Нахл»). 

Гуянд, чун бод ин сухан ба гуши Сулаймон расонид, бозис- 
тоду гуфт мар он муронро(4): 

- Шуморо аз мо чаро бим бувад, ки мо дар хавоем ва шумо 
дар замин(4)? 

Амири мурон дар чавоб гуфт: 

- Оре, ту дар хавой, лекин мулки ин чахрнро бак,о нест(4). 
Мо эмин наем, ки аз нафас то нафас мулки туро завол ояд ва 
бар замин афтй ва мо куфта гардем(4). 

Пас Сулаймон пурсид амири муронро: 

- Чй гуйй дар ин бод, ки дар фармони ман аст(4)? 
Гуфт: 

- Бод аст, ки ба дасти ту бод аст(4). 
Пас Сулаймон мурро гуфт: 

- Маро панде дех.. 
Гуфт: 

- Донй, ки чаро бодро дар фармони ту карданд(4)? 
Гуфт: 

- Бигу. 
Гуфт: 

- Барои он ки бидонй, ки бинои дунё хама бар бод аст(4). 
Ва, онро ки бино бар бод бошад, пойдор набошад. 

Сипае пурсид: - Эй Сулаймон, ин мулку точу тахту чох, аз 
кучо ба ту расидааст? 
Сулаймон гуфт: 

- Аз падарам. 
Мур гуфт: 

- Пас хамин насихат туро кофист, то бидонй, ки аз ту хам 
ба дигаре расад ва онро бакр нест(4). 

Пас, мазмуни байти боло ин аст: Х,арчанд бод (неруи но- 
устувор) бар муроди ту бивазад, ба он эътимод накун, чунон 
ки асрори инро мур ба Сулаймон гуфта буд. 



178 



к V Л 1) Дар матн мазмун чй тарифа (хикоят, тасвир, мухокима) 
ифода ёфтааст? 

2) Кадом калимахо такрор шуда дар сохтори матн сада гузошта- 
анд? 

3) Вожаи бод дар чумлаи «Бод аст, ки ба дасти ту бод аст» ба чй 
маъно кор фармуда шудааст? 

4) Ифодаи гирех; бар бод задан кадом вохиди забон аст ва чй маъно 
дорад? 

175. Байтной зеринро бодиккат хонед ва мазмуни онхрро хаттй шарх, 
дихед: 

1 . Хдр шаб нигаронам ба Яман, то ту барой, 
Зеро ки Сухайлию Сухдйл аз Яман ояд. 

2. Назар чй гуна бидузам, ки бахри дидани дуст 
Зи хоки май хама наргис дамад ба чойи гиёх.. 

3. Умри май кутох, гашт аз ишкл он зулфи дароз, 
К-у гахе бо гул ба сайр асту бо мул ба роз (Рудакй). 

4. Осоиши ду гетй тафсири ин ду харф аст: 

Бо дустон мурувват, бо душманон мадоро (Хрфиз). 

176. Шарх.и мазмуни байтро аз тахлили зерин ёд гиред: 

Биё, то гул барафшонему май дар согар андозем, 
Фалакро сакф бишкофему тархи нав дарандозем. 
Шоир зохиран ба махбуба мурочиат карда, дар айёми 
бах,ор уро ба сах^ро даъват менамояд, то якчоя гул чинанду 
гул афшонанду май нушанд (май дар согар андозанд). Аммо 
шоир ба шахси муайян мурочиат накардааст. Аз ин хотир 
мумкин аст, ки сухани шоир ба чанд гурухи одамон (ошикрн, 
дустон ва дигарон) дахл дошта бошад. Дар хрлати хушиву 
мастй боми (сакфи) фалакро бишканему ба шакли дигаре би- 
созем. Хоча дакик, нагуфтааст, ки тархи нави сакфи фалак чй 
сон бояд бошад. Аз тобиши сухани у пай бурдан мумкин аст, 



179 



ки манзури шоир сохтани як олами пур аз шодиву фарах, ва 
некиву некукорист. 

Агар гам лашкар ангезад, ки хуни ошикрн резад, 
Ману соки ба хам созему бунёдаш барандозем. 
Дар ин байт гам ба сипахсолор ва ё шоханшохи госибу 
чдллод монанд карда шудааст, ки лашкари фаровон дорад. 
Агар хамин гам барои рехтани хуни ошикон лашкар кашад, 
ман (яъне шоир) бо соки иттифок, баста, ба у хучум меорему 
нобудаш мекунем, бунёди гамро аз байн мебарем. Хдмин 
маънии оддиро шоир ба чй зебоиву хунармандй чомаи назм 
пушонидааст! Шояд муъчизаи шоир низ дар хамин бошад?! 

Су 

* 1) Ду байти минбаъдаи газалро ба адабиётшинос Мухаммад 
Ансор пайравй намуда (Шархи 42 газали Хрфиз. - Душанбе, 
1994. - С.81-83) худ маънидод кунед. 

2) Чаро шоир май дар (на ба) андозем гуфтааст; чаро бар-афшонем, 
бар-андозем, дар-андозем гуфтааст, на афшонем ва андозем! 

3) «фалакро сакф» ва «сакфи фалак» кадом вохиди забонанд ва бо 
хамдигар чй гуна муносибати маъной доранд? 

4) Дар таркибхои лашкар ангехтан ва лашкар кашидан феълхои ан- 
гехтан ва кашидан чй муносибати маъной пайдо кардаанд? 



177. Дар матни зерин аломатхои китобати баён, нохунак, нукта, сенукта 
ва сехитоб чй маъною вазифа доранд? Кадом аломатхр илова бар 
вазифаи нахвй сарбории услубй хам доранд ва он сарбории услубй 
чист? 

Х,ини видоъ гуфтй: «Хайр». 

Худо гуфтам, ки «Хайр...» бошад, на «Хайр!!!» (Х.А.). 



178. Газали Рудакиро, ки бо матлаи зерин огоз меёбад, аз чихати 
мавзуъ, мундарича, гоя, бадеиёт ва хусусиятхои лугавию 
грамматики тахлил кунед: 



Х,ар бод, ки аз суйи Бухоро ба ман ояд, 
Бо буйи гулу мушку насими су ман ояд. 



180 



179. Ин мисраъхри шоир шуморо ба чй мулохиза водор месозад? 
Андешахоятонро нависед, тах,рир намуда, ду-се маротиба бо лах,ни 
шево кироат кунед, ки дар хотир нишинад. Сипае фурсати муносибе 
ёфта, дар байни хамсабакон суханронй кунед: 

1 . Сарманзили кудакии сахроии ман, 
Рохи ту, рахи бирешими лойии ман. 
Дар кундаи хар дарахти ту пинхрн аст 
Як кузача кудакии тиллоии ман. 

2. Хдмхандаи ман гули сияхгуши ту буд, 
Хдмгиряи ман чашмаи хаспуши ту буд. 
Эй гумшуда кишлокаки тиллоии ман, 

Доруи ман оби шураки чуши ту буд (Бозор Собир). 

180. Байти зеринро тоники аз Ватан дур афтода ба тарзи зайл тафсир 
намудааст, ту ки дар Ватан хаёт ба сар мебарй, чй тарз шарх хохй 
дод? 

Беватан нест гарибе, ки кунад ёди ватан, 

Дар ватан будаи бе ёди ватан беватан аст. 

Дар ёди ватан будан чй маънй дорад? Хдмеша дар фикри 
ободии он будан, эхтиром гузоштан ба миллат, аз гузаштаи 
он ифтихор доштан, таърихи онро омухтану омузондан ва во- 
риси хакдкии он мерос будан, ба бунёди човидонии миллат - 
маънавиёт, худшиноей, эхёи суннату оинхри аждодон, ки дар 
таквияти неруи рухрнии миллат накши бузург дорад, 
хиссагузор будан, эхтирому садокат ба замин, обу хоки диёр, 
зодгох,, сарватх,ои моддию маънавй ва амсоли инх,ост дур аз 
ватан дар ёди ватан будан. Инсоне, ки дар ботини хеш ин 
хислатхрро парвариш медихад, бо ёди хамешагии ободии ди- 
ёр ва рафохияти хаммиллатони хеш мезияд, харчанд дар ва- 
танаш нест, гамхору вафодори миллат аст. 



181 



УСЛУБИ РУЗНОМАНИГОРИ (ПУБЛИСИСТИ) 

I 

• 4 М а т н: 

Кдрордод миёни шаш Х,изби сиёсии Точикистон дар мав- 
риди тарзи рафтор дар раванди маъракаи интихоботи 
парлумонй аз тарафи рохбарони ин ахзоб ба имзо расид ва 
ончо ин санадро сарнавиштсоз ва таърихй арзёбй карданд. 

Хусусиятхри умумии услуби рузноманигорй: 

• Хддафи нигоранда: аз руйдодхри рузмарраи хдёти сиёсии 
дохили кишвар иттилоъ додан, гояеро талкин намудан, 
таъсир расонидан ба афкори омма ва онро ба амале хидоят 
кардан; 

• Дар бораи як хддисаи таърихй воцеъбинона хабар додан; 

• Омезиши унсурх,ои услубхри дигар бо услуби 
рузноманигорй (дар матни боло истилохрти коргузории 
расмй: царордод, санад; тарзи пассиви ифода: аз тарафи... ба 
имзо расид (на рахбарон ба имзо расонданд) . 

Хусусиятхри лугавй: 

• Истифодаи истилохоти сиёсию ичтимой: ^изби сиёсй, 
а^зоб, интихоботи парлумонй; 

• Таркибу иборах,ои устувор ё рехта: хизби сиёсй, маъракаи 
интихобот, ба имзо расид, арзёбй карданд; 

• Тавсифоти тоза: сарнавиштсоз ва маъмул: таърихй; 

• Тахаввулоти лугавй: партия - хизб, парламента - 
парлумонй. 

Хусусиятхои грамматики: 

• Бартарии хиссахри номии нутк, (хусусан исмхо) бар феъл: 
аз 19 калимаи мустакдлмаънои матни боло исм - 9, сифат - 3, 
феъл - 2, цонишин - 2, тумора - 1 ; 

• Истифодаи бештари пешояндхри таркибй ва номй: дар 
мавриди, аз тарафи, миёни; 



182 



• Бартарии чумлахои хабарй бар амрй, хитобй, саволй. Дар 
он матн матлаб бо як чумлаи мураккаби пайвасти пайван- 
дакдори хабарй ифода ёфтааст; 

• Ч,умла бо ибораи исмии царордод дар мавриди тарзи раф- 
тор дар раванди маъракаи интихоботи парлумонй тафсил ёф- 
тааст, ки он 10 калимаро дар бар мегирад; 

• Тахаввулот дар унсурхри шаклию воситахои грамматики: 
хизбхо - ахзоб, ба чойи пешоянди таркибии маъмули дар бо- 
рай кор фармудани пешоянди таркибии камистеъмоли дар 
мавриди. 

Тарзи баёни фикр: якранг, камтаъсир. Ч,умлаи мураккаби 
хеле тафсилёфта ба осон фахмидани матлаб халал мерасонад. 

Азбаски маводи расонахр баъзан ба тарзи таъчилй ба чоп 
омода карда мешавад, гох-гох галатхри имлой, аломати ки- 
тобат, истеъмоли калима, чумлабандй руй медиханд. Аз 
чумла, дар ибораи шаш Хизби сиёсй калимаи хизб чузъи исми 
хоси таркибй нест, бинобар ин бояд бо харфи хурд навишта 
шавад (шаш хизби сиёсй) ; ишорачонишини онцо чудо навиш- 
та мешавад: он цо. 

181. Матни зеринро бо матни боло мукоиса намуда муайян кунед, ки 
байни ОНХ.О аз лих,ози мавзуъ, мундарича, жанр, хусусият*ои услу- 
бии лугавию грамматики чй умумияту тафовут вунуд дорад. Матнро 
дар равняй боло хаттй тахлил кунед. 

Аз чихати захираи оби нушокй Русия дар дунё дар чойи 
дуюм, Точикистон дар чойи сеюм аст. Тасаввур намоед ду 
давлатро, ки дар яке бештар аз 140 миллион ахрлй ва кишва- 
ри хурдакаки кухистонро, ки дар он хамагй 7 миллион ахолй 
(камтар аз сокинони шахри Маскав) зиндагй мекунад. Чй та- 
зоди ачибест, ки дар чунин кишвари доротарини(З) оби 
нушокй, мардум ба оби тоза эхтиёч доранд? Оё айб дар худи 
мо нест, ки аз бепарвой ва беэътиноии худ ба кадри ин 
бебахотарин(З) неъмати табиат намерасем? 

Бетарафиро Дейл Карнеги(1) бархак разолати рух номида 
буд, зеро муносибати беэътиноёна(2) ба сарватхои табиии 

183 



кишвари худ метавонад дар интихр ба фочиае оварда расо- 
над, ки набераву аберагони мо аз хама чиз махрум монанд. 

Аз азал точикон обро муъчизаи табиат мехисобиданду 
мукдддас медоштанд. Касе чуръат намекард, бо оби равони 
нушокй дасту руй шуяд. Обро ба куза гирифта, дуртар аз чую 
хавзхр мебурданд, то кдтрае аз оби ифлос ба он чохр наре- 
зад.(4) Манзараи имрузаи мо чй гуна аст? Оби покизаи каналу 
чуйборхр, ки чун дар рагхри хунгузари чисми зиндаи шахр 
солхри сол чорй буд, имруз барои мах,аллахри серахолии 
шахр ва гирду атрофи он партовгох(2) шудааст. Аммо хар чиз 
ва хар амал интихо дорад. Агар мо ба Замин - модари 
мукдддас чунин бешафкдт бошем, дар он хеч гуна сарват ва 
неъмат бок,й нахохад монд. Хдтто хаёт хам. 

1) Дар матн чй хусусияти услуби рузноманигорй (дар хадафи 
нигоранда, интихоби калимаю истилохот, крлабхои нахвй, 
воситахои муассири ифодаи фикр) мушохида мешавад? 

2) Сархатхоро (абзасхоро) чй бо хам алокаманд ва чй аз хам чудо 
мекунад? 

3) Ифодахои разолати ру%, разной хунгузари цисми зиндаи шахр, За- 
мин - модари мущддас чй гуна вохиди забонанд? 

4) Ч,умлахои саволй чй вазифаи услубиро адо мекунанд? 

5) Дар бораи хамин мавзуъ шумо чй андеша доред? Дар хачми ду 
сахифаи дафтар иншои мухтасар нависед. 

• Маънои вожаи публика шунаванда ё бинанда буда, пуб- 
лисистика (публицистика) адабиёти илмии сиёсию ичтимой 
дойр ба масъалахои доги руз аст. Услуби баёни 
рузноманигорй ё публисистй ба тарзи хаттй ва шифохй 
чараён мегирад. Хабару макрлахои гуногун дар нашрияхо, 
дастурхои таргибот (инчунин матнхои кдблан тахияшудаи 
суханронии гуяндагони радиою телевизион) ба тарик,и на- 
виштор, вале суханони ташвикгарон дар чамъомаду 



184 



хамоишхо, мусохибахои мухбирони радиою телевизион бо 
шахсони гуногун ба тарзи шифохй вокеъ мегардад. 

Максади публисистика аз руйдодхои дохилию хоричй зуд 
вокиф намудани хонандагон, шунавандагону бинандагони 
радиою телевизион, таргиби гояхри пешкадами замона, 
вокеъбинона бахо додан ба хрдисаву вокеахои рузмарраи 
ичтимоию сиёсй, иктисодию фархангй, бедор намудани хисси 
тарахдум ба падидахои матлуб ё хисси нафрат ба вокеахои 
номатлуб, ба тадбирчуйй ва амал водор намудани чомеа аст. 
Х,амин хадаф ду вазифаи асосии услуби рузноманигориро 
мукдррар менамояд: хабар додан ва таъсир расондан. 

Дар адои вазифаи аввал истифодаи калимаю истилохоти 
сиёсию ичтимой, таркибу ифодахои маъмул (стандарта), як- 
рангии ифодаи фикр, фаровонии факту ракамхо мушохида 
мешавад. 

Агар дар маводи хабарй аз кор фармудани воситахри му- 
ассири лугавй, фразеологй, калимасозй, ибораву чумлабандй 
худдорй карда шавад, дар очерк, лавха, помфлет, фелетон 
доираи истеъмоли сарватхри лугавии забон хеле васеъ гарди- 
да, баробари калимахои умумиистеъмол ва муътидилмаъно 
чунин унсурхри лугавй хам кор фармуда мешаванд, ки обу- 
ранги услубию хиссй ва хусусияти ифоданокй доранд. Аз ин 
лихоз маводи хабарии расонахо ба услубхои расмию илмй 
каробат пайдо кунад, забони жанрхои мазкури журналистика 
ба услуби бадей шабохат зохир менамояд. 

Дар услуби баёни публисистй лугатхои сиёсию ичтимой, 
калимаю истилохоти хоси одобу ахлоки чомеа, сохахои мух- 
талифи иктисодиёт, маориф, илму фарханг ба тарзи фаровон 
кор фармуда мешаванд. Унсурхои лугавию фразеологй вобас- 
та ба талаботи жанрхои публисистика интихоб ва истеъмол 
мегарданд. Аз таркиби лугавии маводи нашрия, радио ва те- 
левизион аён мегардад, ки он ба кадом мавзуи хаёти чомеа 
бахшида шудааст. 



185 



М а т н: 

Фасли ачиби сол - тирамохи заррин фаро расида. Хушбах- 
тона, табиат хануз нозу нуз намеку над. Хуршед нарму гарм 
нур мепошад ва баргхри тиллоранги дарахтон зери пойи ода- 
мон парида, колин гашта нашъаи тамошоро фузунтар меку- 
над. Парчами истиклол болои Кдсри президента чилвагар 
аст. Одамон хиромон ба майдон, ба суйи мачмааи Исмоили 
Сомонй равонанд. 

Абармарди миллат ба мардум бо дидаи хирад менигарад. 
Зарринточи точикон, ки дар баландии баландихр устувор аст, 
аз нури торахои офтоб дурахши тозае пайдо карда дида меба- 
рад, дил мерабояд. . . 

Бале, Ватан боз либоси идона дар бар кардааст. Вай дар ин 
рузхр бо ифтихори хоссае чашни Конститутсияи навини моро 
мутантан хотирнишон мекунад, ки дар хаёти сиёсии кишвар 
вокеаи мухим ва фаромушношуданист. Оре, китоби бахти мо, 
Сарконуни мо, ки дар огоз бо бахсу талошхр дучор гашта 
буд, баъди мулохизахри окилона ва одилона аз чрниби мар- 
думи мамлакат бо раъйпурсии умумихалкй якдилона пази- 
руфташуд... 

Х,ар нуктаи ин маромномаи мо ифодагари орзуву омоли 
хал к аст ва моро ба суйи пирузихри нав хидоят мекунад. Дар 
он калимаи «истиклол» бо хуруфи заррин ва хоно сабт гарди- 
да, мухимтарин хадафи номеаи мо - бунёди давлати 
сохибистиклоли демократа, хукукбунёд ва дунявй ифода ёф- 
тааст... 

Биёед, азизон, ин кутбнамои хешро руйи каф них^ода, дидаи 
пурмехр ба Нишони зарринточи точикон духта, бо овози ба- 
ланд Суруди миллиро суруда зери Парчами истиклол хамрохи 
фарзандони фарзонаи миллатамон бо дили пур, сари баланд, 
лабони пурханда ба суйи идгох, бишитобем. 

Хусусияти лугавй: 

• Истилохрти сиёсй, ичтимой ва фархангй: истицлол, К,асри 
президентй, мацмаа, конститутсия, %аёти сиёсй, раъйпурсии 



186 



умумихалци, давлати демократы, хукуцбунёд ва дуняви, Нитон, 
Парчам, Сурудимиллй. 

• Калимахри адабии китобй: хуршед, дурахш, рабу дан, 
цилвагар будан, абармард, навин, мутантан, пазируфта шудан, 
маромнома, ифодагар, пирузихо, пурмехр, зарринтоц. 

• Калимахри иктибосй: нашъа, мачмаа, мутантан, президен- 
ты, конститутсия. 

• Калимаю ифодахри рехтаи мардумй: нозу нуз кардан, либо- 
си идона, талош, дили пур, сари баланд. 

• Вохидхри фразеологй: дидаро бурдан, дилро рабу дан, дида 
духтан. 

• Иборахри рехтаи хоси услубхри расмй ва рузноманигорй: 
раъйпурсии умумихалци, бо хуруфи заррин сабт шудан, давла- 
ти демократа, хуцуцбунёд ва дунявй, Суруди миллй. 

• Ифодахри мачозй: тирамохи заррин, табиат нозу нуз на- 
мекунад, баргхои тиллоранг, баргхо цолин гашта, Парчами 
истицлол, дидаи хирад, нури торхои офтоб, Ватан либоси 
идона дар бар кардааст, китобй бахт, дидаи пурмехр. 

• Тавсифот: заррин, тиллоранг, абармарди миллат, заррин- 
тоц, пурмехр, фарзона. 

Имконоти услубии хусусиятхои маъноии калима: 

• Муродифот: заррин // тиллоранг, хуршед // офтоб, нур // 
дурахш, конститутсия // сарцонун (китобй бахт // маромнома 
//кутбнамо), орзую омол. 

• Калимахри наздикталаффуз: нозу нуз, гарму нарм, окилона 
ва одилона, фарзанди фарзона. 

Калимасозй: зарр-ин, тилло-ранг, цавлон-гар, абар-мард, 
зарр-ин-тоц, нав-ин, фаромуш-но-шуд-ан-й, сар-цонун, раъй- 
пурс-й, умум-и-халц-й, як-дил-она, оцил-она, одил-она, ид- гох. 

Унсурхри нахвй: 

• Вохидхри истисной: фасли ациби сол - тирамохи заррин; ба 
майдон, ба суйи мачмаа; китобй бахти мо, Сарцонуни мо; 
мухимтарин хадафи чомеаи мо - бунёди давлати сохибистщ- 
лоли демократа, хукуцбунёд ва дунявй. 



187 



• Тарзи пассиви ифода: аз тарафи... пазируфта ту д. 

• Бартарй доштани чумлахои содда бар чумлахои мураккаб 
(8-5). 

• Бештар бо чумлахои дутаркибаи тафсили ифода ёфтани 
фикр. 

• Аз ду зиёда чузъхрро (чумлахои соддаро) дар бар наги- 
рифтани чумлахои мураккаб. 

• Бартарй доштани чумлахои хабарй бар амрй, саволй ва 
хитобй. 

• Бо хиссачахои тасдикй огоз ёфтани сархат ё чумла бо 
максади таъкид. 

182. Калимаю иборахри зеринро аз руйи мавзуъ ва мундаричаи 
матнхре, ки аз онх,о гирифта шудаанд (чунончи, калимаю истилох,оти 
сиёсию ичтимой, варзиш, наклиёт ва гайра), чудо кунед. Бо калимаю 
истило^оти чудогона мутобики таносуби маъноиашон иборахо созед. 

К^арор, эъломия, сузишворй, кубок, ичлосия, мусофир, 
микроавтобус, аълох,азрат, варзиш, коршиносон, истгох., 
бокс, ронандах,о, президент, созмони байналхалкй, наклиёт, 
проблемаи глобалй, баскетбол, бензин, хати сайр, рохкиро, 
сарвари давлат, паёми шодбош, дастаи мунтахаб, тенниси 
руйи миз, корхонаи вохиди давлатй, раванди интегратсионй, 
терроризм, тахкими сул*, довар, кочоки маводи мухаддир, 
х.оЛати нобозй, экстремизми мочарочуёна, пулчин, газ, зарбаи 
чаримавй, корхонаи автомобилсозй. 



183. Дар забони расонах,ои хабарй дар натичаи бисер такрор шудани як 
микдор сифат^ои маънавии шахе, аломатхри ашё, амалу холат ба 
тавсифоти доимй табдил меёбанд: дехкрни асил, пухтакор, чашми- 
кордон, мехнаткарин, хокпош...; ...чашнро бо тухфахои арзанда 
(дастовезхои мехнатй) пешвоз гирифтан; ...ягонакуниро саривакт ва 
бо сифати баланд энном додан ва гайра. Дар чумлахои зерин ба 
чойи сенукта калимахои маъмули забони матбуотро нависед. 

Дар натичаи мехнатй ... марди дехкрн хосили... руёнида 
шуд; Мехнатдустони хочагй шудгори тирамох,иро ... ва ... 
анчом дода, барои ба даст овардани хосили... заминай... гу- 

188 



зоштанд; Онхр дар оростани хирмани... тиллои сафед 
сахми... гузоштанд; Заркорон ... мехнат карда, хрсили... 
ашонро ... ва ... чамъоварй намуда, ба кавли худ . . . вафо кар- 

данд. Механик-ронандагони мехнат карда, ичрои 

накшаи солонаи пахтасупориро . . . таъмин намуданд. 

I 

• Дар услуби баёни рузноманигорй як микдор таркибу 
иборахри феълй, аз кабили ташриф овардан, созмон додан, 
ифтитох ёфтан, интщол ёфтан, талош варзидан, изгори 
нигаронй кардан, ба тасвиб расонидан, тацдиди назар кардан, 
ба имзо расидан, ба вуцуъ пайвастан, талафоти цонй додан, 
арзи вуцуд намудан, мавриди... царор додан, ба хукми... даро- 
мадан, шароити... фарохам овардан, дастраси... царор додан, 
ба низе шатким бахшидан, ба низе мувоцех шудан, . . .ро арзёбй 
кардан, . . .ро созмон додан ва гайра чун таркибхри рехта бисер 
кор фармуда мешаванд. Як кисми чунин таркибу иборахр 
феълхри маъруфи хаммаъно доранд: кутит ба харц додан - 
кутит кардан, рахбариро ба амал баровардан -рахбарй кардан, 
ицрои (нацтаро) таъмин намудан - (нактаро) ицро кардан. 

Мачмуаи ашъори Муътабари Раштй бо номи «Хуни шаб- 
нам» дар дастрасии дустдорони каломи мавзун царор гирифт; 
Чй накшаи нав туморо фарогир аст? 

Чунин таркибхри рехта, аз як тараф, кори рузноманигорро 
осон мекунанд, зеро бунёди чумла (таркиби хабар) тайёр аст, 
факат далелхрро но ба чр гузоштан кофист, вале, аз тарафи 
дигар, ифодаи фикр крлабй ва як дарача сунъй мебарояд. Би- 
нобар ин хамеша як крлабро корбаст накарда, аз рохдои гу- 
ногуни баёни матлаб фонда бурдан бехтар аст: пиёда кардани 
мацсад - амалй кардани мацсад, цони худро аз даст дод - халок 
туд ё ба халокат расид ва гайра. 

184. Бо ВОХ.ИДХ.ОИ фразеологии зерин чумла*о созед: 

Аз ухдаи коре баромадан (набаромадан), араки чабин рех- 
тан, камари химмат бастан, ба марра расидан, сахми худро 
гузоштан, ахамияти канон доштан, нуктаи назар, рол (накш) 



189 



бозидан, садамаи наклиёт, маводи мухадцир, паси сар кардан, 
боздид ба амал овардан, чашми корро донистан (надонистан), 
чомаи амал пушидан, ба ахди худ вафо кардан. 

185. Порчаеро аз маколаи Саидризо Ализода, ки дар яке аз нашрияхри 
нахустини тоники - мачаллаи «Оина» (соли 1913) чоп шуда буд, му- 
толиа кунед ва бигуед, ки дар он мавкеъ ва рухияи нигоранда то чй 
андоза равшан ва барчаста ифода гардидааст ва ба «ман»-и 
рузноманигори и мру за чй умумият дорад; дар матн чй гуна калимаю 
истилохоти сиёсй, ичтимой ва фархангй дучор омаданд, ки тагйири 
маъно кардаанд ё аз истеъмол тамоман баромадаанд. Назари худро 
дойр ба андешахри як аср мукаддам баёнкардаи муаллифи макола 
мухтасар нависед. 

Солхо аст, ки мусулмонони соири мамлакат дарачаи лузум 
ва ахамияти макотиби чадидаро дониста, фонда ва 
манфиатхри онро фахмида, дар хар шахру кдрияхр дойр на- 
муда, руз ба руз ба такмили онхр мекушанд, аммо мо, мусул- 
монони Туркистон, на ин ки мадорис ва макотиби чадида 
таъсис менамоем, балки онхрро хануз бидъат ва харом мешу- 
морем. Намедонам, мо, мусулмонони Туркистонро чй шу- 
да(4). Бо вучуди ин ки дар хар соат ва дакика натичахри баду 
х^амми ин беилмй ва ошно ба муктазои замона набудани худ- 
ро мебинем ва мефахмем, боз мутанбе* ва хушёр намегар- 
дем(4). Эй бародарони туркистонй! Эй хамватанони азиз! 
Гафлат то кай? Чдхрлат то чанд? Шуморо ба хакди исломият, 
ки дуруст мулохиза намоед: замоне ки Самарканд ва атрофаш 
зиёда бар 150 000 нуфузро дороет, аз мусулмонон чанд нафар 
точир ва савдогар, чй кадар магозачй(2) ва кантур дорад? 
Кучо монда дуктур(1), муаллим, мух,андис(5), муншй(5) ва 
гайра, ки барои маишати мо монанди обу нон лозим аст? Ба- 
ле! Гадо, дарвеш, кдландар, бузбала, чавон, дузд... хазорон- 
х,азорон мавчуданд! 

Л у г а т: 

Соири - тамоми 

Лузум -лозим будан, зарурат 

Ч,адида - нав 

Мадорис - мадрасахо 

190 



Х,амм - ахдмият 

Кантур - кантора, муассиса, корхонаи шахсй 
Мухандис - инженер 
Муншй - котиб, коргузор. 

Бузбала - тануманд, вале дар ин матн ба маънои бекора- 
гард, муштзур 

Ч,авон - бадахлок 

г> 

к..* Л 1) Дар мукоисаи ин матн бо матни боло дар забони адабии 
имруза чй тахаввулоти лугавй, маъной ва грамматики ба миён 
омадааст? 

2) Кадом мушкилоти чрмеаи онруза нигорандаро ба шур оварда- 
аст? 

3) Муаллифи макола барои муассир ифода кардани фикр аз кадом 
имконоти услубии лугавию нахвии забон фонда бурдааст? 

4) Феъли мулощза намудан аз муродифхои дигараш (фикр, андеша 
ва тааммул кардан) бо кадом тобиши маъно фарк мекунад? 

186. Матни зерин аз матндои боло чй фарк дорад? Нигоранда танбурро 
чй тарз тавсиф мекунад? Магар он бо тафсири маънои калимаи 
танбур дар комусу лугатномадо якгуна аст? Шарх,и як-ду лугатро ба 
дафтар навишта, хаттй эзох, дих,ед, ки тафовути ин матн аз шарх,и 
лугатнома^о дар чист. 

Навои танбур... Танбур дар дасти мутриби чирадаст наво 
намеку над, менолад, фарёд мезанад. У гуё оламу одамро 
фаромуш карда, дар мадори наво, дар фазой садо парвоз до- 
рад. Танбур меноладу хикоят мекунад аз гузаштагон, аз 
рузгорони талху ширини ниёгон. 

Танбурй гуё на ба торхри танбур, балки ба торхри дили 
худ нохун мезанад. Руху равон ба наво меояд, тамоми хастии 
инсон ба торхо хамнаво мегардад. Рухнавоз аст навои танбур, 
дилнавоз аст садои танбур. . . 

Чй танбур? Нахле чун бори у, 
Рагу решай бехудй тори у. 



191 



Нвдон андалебе ба хдр тори у, 
Зи мизроб гул карда минкрри у . . . 

Чй сехре дорад садои танбур? Ачиб он аст, ки тамоми 
«Шашмакрм» дар пардахри танбур чо гирифта. Хдма макрму 
охднгх,о ба василаи овози танбур арзи вучуд намуда, бо сози 
он огозу анчом меёбанд. 

Хдсани Кавкабй дар «Рисолаи мусикй» мегуяд: 

«Танбур созест кадим. Танбура дар забони пахлавй аз 
чузъхои тан - дил ва бура - харошидан сохта шуда, яъне дил- 
харош». 

Оре, бо чунин садо, бо чунин наво бояд танбурро сози дил- 
харош номид (Ш.Х,.). 

о 

1) Калимахои танбур, танбуры, соз, оханг, наво, мизроб, парда, 
мутриб, чирадаст, мак,ом, шашмацом, мушкилот бо хдмдигар чй 
робитаи маъной доранд ва дар сохтори матн чй вазифаро адо 
кардаанд? 

2) Калимахои танбур, наво, садо, овоз ва гайра аз чй сабаб бисер 
такрор шудаанд? 

3) Ифодахои «ба торхои танбур нохун задан» ва «бо торхои дил но- 
хун задан» чй гуна муносибати маъной доранд? 

4) Чаро дар дохили чумла чойи баъзе аъзохо тагйир ёфтааст? 

• Аз матни боло аён аст, ки дар ин равняй услуби 
публисистй воситах.ои муассири лугавй, фразеологй ва нах,вй, 
санъатх,ои маънавй ва лафзии сухан, аз кабили тавсиф {чира- 
даст, дилнавоз, рухнавоз), мачоз, ташбех, (Танбурй гуё ба 
торхои дили худ нохун мезад), муболига, тачнис, такрор, са- 
воли риторики (Чй танбур! Чй сехре дорад садои танбур!), 
нидои риторики, тагйир додани чойи мукаррарии аъзохри 
чумла (инверсия: Танбур... хикоят мекунад аз гузаштагон), 
истифодаи калимаву таркибх,ои хдмкрфия (оламу одам, дар 
мадори наво, дар фазой садо, рухнавоз... дилнавоз), ибораву 

192 



чумлахои хамвазну хдмсохт (параллелизм: Рухнавоз аст навои 
танбур, дилнавоз аст садои танбур), тасдик, ё инкор (Оре,... 
танбурро бояд сози дилхарош номид) ва гайра ба кор бурда 
мешаванд. 

Рузноманигорон кушиш мекунанд, ки хатто дар хабару 
макрлахо хам суханони тоза ва крлабхри гуногуни нахвиро ба 
кор бурда ба тарзи баёни якрангу дилгиркунанда як навъ 
тозагй бахшанд. Чунончи, ба чрйи калимаи дехцон заркор ё 
марди дехкон, ба чрйи калимаи тухфа дастовезхои мехнатй, 
ба чрйи хабар додан мужда расонидан, ба чрйи кушиш кардан 
талош варзидан, ба чрйи ронандаи мошини пахтачин капитани 
киштии кабуд ва гайра кор мефармоянд. Вале чунин калимаю 
иборахри «баохар» хдм дар натичаи аз хад зиёд такрор кар- 
дан таровати худро аз даст дода, ба таъбирхри мукаррарии 
рузномагй табдил меёбанд, чунон ки тиллои сафед хам як 
вактхо ифодаи тару тоза ба шумор мерафт, холо муродифи 
оддии калимаи пахта гардидааст. 

Услуби баёни рузноманигорй аслан такаллуф ва суханпар- 
дозиро намепарварад, зеро суханороии безарурат дар 
жанрхри хабарй ба осон ва равшан дарк намудани асли 
максад халал мерасонад: Онхр (дехкрнон) бо дашт панча ба 
панча дарафканда нусрат аз пайи нусрат ба даст меоваранд. 
Маънои феъли дарафкандан андохтан, рехтан, берун кардан, 
афшондан, пошидан буда, бо калимаи панча хеч гуна муноси- 
бати маъной надорад. Таъбири нусрат аз пайи нусрат ба даст 
овардан хам галат аст, чунки одатан галаба аз пайи галаба ба 
даст овардан мегуянд. 



187. Дар тавсифи ягон сози миллй (най, рубоб, гиччак...) ё асбобхри 
мусикии эстрадй дар як сах,ифаи дафтар иншои мухтасар нависед. 
Муфассалтар шарх, дихед, ки чаро навои х,амин созро шумо бештар 
дуст медоред. 



188. Хабархри мухтасари рузномавиро мутолиа кунед, унсурхои 

лугавию грамматикии хоси услуби баёни рузноманигориро (дар ха- 



193 



бар) муайян кунед. ^иссахри номи ва феълиро ба дафтар нависед 
ва шар* дихед. ки кадоми онх,о дар хабар бартарй дорад. 

Шо^цоиза ба Хучанд омад 

Озмуни театрх,ои(6) касбии чумх,урй Парасту — 2001 дар 
шахри Душанбе чамъбаст шуд. Боиси ифтихор аст, ки муко- 
фоти асосии озмун Шохдоиза, яъне Гран-при насиби театри 
ба номи Камоли Хучандй гардид(4). Хдйати хдкамон(5) на- 
моишномаи(5) «Шахраки ман»-ро, ки шоира Фарзона зимни 
асарх,ои нависандаи амрикой(1) Торптон Уайлдер эчод карда, 
коргардони(5) варзида Барзу Абдураззоков ба савда гузошта- 
аст, бех,тарин донист(4). 

Бо дилу дидаи бедор ... 

Бо ибтикори(5) Х,укумати шахри Хучанд, ширкати телеви- 
зиони чамъиятии СМ-1 ва хдфтавори «Сугд» бахшида ба 
шастсолагии(б) мавлуди(5) шоири зиндаёд Лоик, Шералй дар 
ках,вахонаи «Ширинсарой»(5) мах,филе бо унвони «Бо дилу 
дидаи бедор...» баргузор шуд. 

Барандаи(5) мах,фил Саидумрон Саидзода нахуст риштаи 
суханро ба шогирди сох,ибчашн, шоираи номвар Фарзона 
дод. Нотик, устоди шеъри навинро(5) бо суханони самимона 
ёдовар шуд. 

Олимон: Усмончон Гаффоров, Атахон Сайфуллоев, ади- 
бон: Додочон Рачабй, Нурмухдммад Ниёзй ва дигарон 
соадбчашнро ба некй(6) ёд карданд ва аз рузгори у вокеоти(З) 
нодире Х.ИКОЯТ намуданд. Озарахш бар матни шеъри Лоик су- 
руде хонда хотири х,озиринро(3) болида дошт. 

Ма^фил рух,и шоири тавоноро бо сухавдои пур аз мехру 
мухдббат шод гардонд. 



194 



о 

к* Л 1) Дар ин хабархо оё се нуктаи мухими ин жанр - кай, дар 
кучо, чй вокеа руй дод, зикр ёфтааст? 

2) Дар хабар кадом далелхо возех ва дакик баён шудаанд? 

3) Сарлавхахо мухтавои асосии хабархоро дар бар мегиранд ва то 
чй андоза чолибанд? 

4) Матнхо хусусияти хикоят, тасвир ё мухокима доранд? 

5) Сархатхо ва дар дохили онхо чумлахо ба василаи кадом унсурхои 
лугавй ва грамматики бо хамдигар алокдманд шудаанд? 

6) Кадом калима ё истилоххо ба назаратон тару тоза намуданд? 
Онхо бо чй максад сохта ва истифода шудаанд? Чаро «Гран- 
при»-ро «Шохчоиза» тарчума кардаанд? 

7) Дар маколахои боло кадом калимаю истилохот мундаричаи асо- 
сии хабарро инъикос мекунанд? Онхоро ба дафтар нависед ва бо 
хам мукоиса намуда, мукдррар кунед, ки дар хабархо бештар ка- 
лимаю истилоххои кадом сохаи фарханг ба кор бурда шудаанд? 

8) Калимахои сохта ва мураккабро ба ду сутун навишта, дар 
кавсайн бо харф ишора кунед, ки онхо ба кадом хиссаи нутк 
тааллук доранд. 

9) Аломатхои баён ва нохунак барои чй гузошта шудаанд? 



189. Ягон мавзуи фархангии вокеиро интихоб намуда, хабар нависед ва 
ба он сарлавхаи созгор ва чолиб фикр кунед. 



• Сармакола, маколаи назарии сиёсй, маколаи ахлокию 
тарбиявй, обзори байналхалк,й, мухбирнома (корреспонден- 
сия), репортаж, фелетон, памфлет, мусохиба, лавх,а, очерк, 
шарх,и варзиш аз чумлаи жанрх.ои публисистика ба шумор 
мераванд. 

Очерк жанри маъмули рузноманигорй буда, чунин асари 
хурди бадеист, ки дар он одатан вокеаи ичтимой инъикос 
меёбад. Фарки он аз дигар асарх,ои бадей, аз чумла аз х,икоя ё 
новелла, ин аст, ки х,одиса ё вокеахои зиндагй, макону замон 
ва кдхрамонони он шахсони воцеианд. Хусусияти 
мух,имтарини очерк дар асоси санад ва далелхои шайъ инъи- 



195 



кос намудани хдкикдти хаёти ичтимоии чомеа ба шумор ме- 
равад. 

Очерк сафари ё ёддоштй, чехранигорй (портретй) ва 
проблемавй мешавад. Дар очерки сафари нигоранда хангоми 
сафар хар манзара, мухити зисти мардум, ки дидаасту ба на- 
зари у аз ягон чихат чолиб ва ахамиятнок намудааст, ба 
калам медихдд. Дар очерки портретй симои зохирию ботинии 
шахе, назари вай ба кору зиндагй, муносибати у ба дигарон 
тасвир меёбад. Дар очерки проблемавй рузноманигор ягон 
масъалаи доги рузро, ки чомеа ба барраей ва хдлли он ниёз 
дорад, мавриди тахдилу натичагирй кдрор медихдд. 

Очеркхр аз лихози хачм хурд ва калон мешаванд. Очеркхои 
адабию таърихии С.Айнй «1^ахрамони халки точик Темурма- 
лик», «Исёни Муканнаъ» ва гайра калонхдчм буда, очеркхои 
нависандагон Ф.Мухаммадиев, М.Начмиддинов, Б.Муртазо- 
ев ва дигарон хачман хурданд. 



190. Хонандаи чавон, кишвари мо як гушаи зебоманзари руйи Замин 
аст. Худ боре ба кух,сори он барои саёх,ат рафтай, кулла^ои 
осмонбусро дидай, наэдоои шухи кух,й, сох,илх,ои сабзу хуррами он- 
ро тамошо кардай. Х.ен набошад, хусну зебоии хушрабои 
манзарахои фасли бах,ори табиати кухистони точикро дар асархои 
С.Айнй хондай. Ту хам калам ба даст бигир ва аз он огоз бикун, ки 
кай, хамрохи кй, ба кадом муносибат, ба кучо сафар кардай ва дар 
он но чй манзарахрро дидай, бо чй касон вохурдай ва аз он сафар 
чй таассуроти нек ё бад бардоштай. 

УСЛУБИ РАСМЙ 

I 

• Х,ар чизе дар сахифахои рузномаву мачаллахо чоп шавад 
ё дар барномахои радиою телевизион кироат гардад, ба услу- 
би баёни рузноманигорй ё публисистй нисбат надорад. Чу- 
нончи, шеъру хикояхо дар х,афтаномаи «Адабиёт ва санъат», 
амру фармон, карорх,ои парламон, хуччатхри расмии давлатй, 



196 



ки дар нашрияхои хукумат дарч мегарданд, низ ба услуби 
рузноманигорй мутааллик; нестанд. 

Ба акидаи муаллифи китоби «Насри идорй» Абутуроб 
Розонй, услуби баёни коргузории расмй ё идорй «маъмулан 
ба сурати номанигорй, гузориш, сурати мачлис, пайнавишт, 
тилгиром, паймоннома, бахшнома, подошт, хулосанависй, 
пешнависй» ба кор бурда мешавад. «Равиши нигориш дар 
идора ба таври куллй тобеи мукаррароти хосе аст, ки ба асари 
мурури замон хама бад-он ху гирифта ва худ бояд хамон 
дастурхрро ба кор банданд». 

М атн: 

Мо, халки Точикистон, кисми чудонашавандаи чомеаи 
чахон буда, худро дар назди наслхои гузашта, хрзира ва оянда 
масъул ва вазифадор дониста, таъмини сохибихтиёрии давла- 
ти худ ва рушду камоли онро дарк намуда, озодй ва хукуки 
шахсро мукдддас шумурда, баробархукук;й ва дустии тамоми 
миллату халкиятхоро эътироф карда, бунёди чомеаи адолат- 
парварро вазифаи худ к,арор дода хамин конститутсияро 
кабул ва эълон менамоем. 

БОБИ ЯКУМ 

Асосх,ои сохтори конститутсионй 

Моддаи 1. Ч,умхурии Точикистон Давлати сохибихтиёр, 
демократй, хукукбунёд, дунявй ва ягона мебошад. 

Точикистон давтали ичтимой буда, барои хар як инсон 
шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фарохам 
меорад. 

Ч,умхурии Точикистон ва Точикистон хаммаъноянд. 

Моддаи 2. Забони давлатии Точикистон забони точикй аст. 

Забони русй хамчун забони муоширати байни миллатхо 
амал мекунад. 



197 



Хдмаи миллатхр ва халкиятхре, ки дар худуди чумхурй 
зиндагй мекунанд, хак доранд, аз забони модариашон озодо- 
на истифода кунанд. 

Моддаи 3. Рамзхри давлатии Точикистон Парчам, Нишон 
ва Суруди миллй аст. . . 

Ин матн аз Конститутсияи (Саркрнуни) Чумхурии Точи- 
кистон оварда шудааст, ки конуни асосии давлат ба шумор 
меравад. Дар он маънои хдр як калима ва истилох. дакик, 
санчида, ба хисоб гирифта шудааст {Цумхурии Тоцикистон ва 
Тоцикистон хаммаъноянд ) . 

Дар ин услуби баён дакик (бо номи аслии худ) зикр ёфтани 
факту далелхо мухим аст, на чихати обуранг ва муассирии он. 
Услуби забони хуччатнигорй якрангу якнавохт ва камтаъсир 
аст. 

Истилохдои сиёсй дар шакли калима (конститутсия 
(сарцонун), сохибихтиёр, демократы, хукуцбунёд, дунявй, мил- 
лат, халкият, озодй, хуцуц, баробархукукй, парчам, нишон) ё 
дар шакли ибора (Цумхурии Тоцикистон, суруди миллй, дав- 
лати ицтимой, забони давлатй, рамзхои давлатй, цомеаи 
цахон, хуцуки шахе) омада, ба як маънои дакик далолат меку- 
нанд. 

Хдр мафхум бо номи мушаххаси худ ифода меёбад, бо 
муродифхр ё чонишинхр иваз намешавад, бинобар ин дар за- 
бони хуччатхри давлатй калимаю истилохрти сиёсй такрор ба 
такрор меоянд (дар ин матн калимаи Тоцикистон панч маро- 
тиба, Цумхурии Тоцикистон ду бор такрор шудааст). 

Калимах,о маънои истилохй гиранд, аз маънохри дигар ва 
тобишхри маъно орй мегарданд (чунончи, суруд дар таркиби 
суруди миллй). 

Дар ифодаи фикр ба мантики сухан бештар эътибор дода 
мешавад. Матни услуби забони расмй ё идорй ба сархату 
бандхри мушаххас чудо мегардад. Кушиш ба харч медиханд, 



198 



ки хдр нумла як фикри дакикро кушоду равшан ифода намо- 
яд, мазмуни духура пайдо накунад. 

Хддафи услуби расмй маълумоти дакикро (асосан ба 
тарики хаттй) ифода кардан аст, бинобар ин фикр бо ёрии 
чумлахри соддаи пурраи хабарй (гохе тафсилй, чунон ки дар 
дебочаи моддахои асосии саркрнун мушохдда шуд), чумлахри 
мураккаби пайвасту тобеъ, ки дар таркибашон чумлахри пай- 
рави муайянкунанда, сабаб, максад, шарт, хилоф доранд, 
ифода меёбад. 

Сохтори кисми зиёди хуччатхри идорй аз огоз то ба анчом 
якгуна аст ва барои осон кардани хуччатнигорй асли матлаб, 
ки факту ракдмхр ва ё дархости хар фардро дар бар мегирад, 
дар крлабхри каблан сабтшуда (чунончи, дар хрлнома 
(тарчумаи хрл), номаи камол, шиноснома, зоднома (шахрдат- 
номаи таваллуд) ва гайра) ворид карда мешаванд. 

Чанд намунаи хуччат: ариза, хрлнома (тарчумаи хрл), за- 
бонхат, ваколатнома. 

Ба директори мактаби тахсилоти уму- 

мии № ..., дехаи..., мухтарам... (ному 

насаб). 

Аз хонандаи синфи X хамин мактаб ... 

(ному насаб). 

Ариза 

Хохиш мекунам, барои гузаштан аз муоинаи духтури мар- 
кази нохия маро ба мухлати як руз аз даре озод намоед. 
Таърихи руз. (имзо) 

Х,олнома (тарчумаи х;ол) 

Ман, Рачабова Умеда, 9 октябри соли 1977 дар дехаи 
Кулканди новдяи Исфара дар оилаи дехкрн таваллуд шудаам. 
Падарам, Рачабов Абдурахим, дар хочагии дехкрнии ба номи 



199 



X,. Мукаррамов кор мекунад. Модарам, Рачабова Муборак, 
нафакагир аст. 

Соли 1992, пас аз хатми синфи IX мактаби миёнаи № 33 ба 
ТСХИ-и ш. Исфара дохил шудам. Соли 1995 техникумро бо 
ихтисоси коргузор ва мухрсиб хатм кардам ва фаъолияти ко- 
риамро чун коргузор дар хамин техникум огоз намудам. Соли 
1998 ба шуъбаи гоибонаи факултаи хуччатнигор-менечменти 
Коллечи технологии Исфара дохил шудам. Оиладор нестам. 

Нишонии ман: нохияи Исфара, дехаи Кулканд, кучаи Зебу- 
нисо, хонаи № 156. 

Имзо (Рачабова У.) 
25 июли соли 1998. 

Забонхат 

Ман,... (ному насаб), мудири хочагии мактаби тахсилоти 
умумии № ..., дехаи... аз мудири анбори маорифи нохияи..., 
...(ному насаб) 1 (як) адад компютери... ва 1 (як) адад принтер 
гирифтам. 

Имзо (ному насаб) 
Таърихи руз. 

Ваколатнома 

Ман, Алиев Сайд, сокини ш. Душанбе, кучаи Неъмат 
^аробоев, бинои № 6, хонаи 23, ба шахрванд Мирзоева Раъно 
ваколат медихдм, ки амонати аз ш. Бухоро ба номи ман фи- 
ристодаро аз шуъбаи алокаи ш. Душанбе гирад. 

Имзо (Алиев С.) 

Таърихи руз. 

Имзои шахрванд С. Алиевро тасдик мекунам: 

Раиси кумитаи махалла Имзо (Исоев А.) 

Мухр 



200 



191. Аз руйи намунаи боло хрлномаи худ ва бо мазмуни дилхох, ариза, 
забонхат ва ваколатнома нависед. Кушиш кунед, ки нуктахри асосии 
фикр ба низоми таносуби сатрхри хуччат ифода ёбанд. 

192. Дар матни зерин кадом унсурхои забони идорй бо максади хачв 
намудани хислати расмиятпарастии баъзе маъмурон истифода шу- 
дааст? 

«РАВШАНЙ АЗ ТОРИКЙ...» 

Бо максади бехтар кардани сифати таълиму тарбияи наели 
наврас шохмиераи Мехмон Бахтиев «Равшанй аз торикй 
равшантар аст» проблемам мактаб хисобида шавад. 

Ба хамаи муаллимон супурда шавад, ки шохмиераи маз- 
курро дар байни хонандагон таргиб кунанд ва хар дарси худ- 
ро бо он сар кунанд. Онхо дар дарехри худ ба чойи пурсиши 
вазифаи хонагй шохмиераи Мехмон Бахтиевро тахлил намо- 
янд ва аз хонандагон низ хамин корро талаб кунанд. 

Ба хамаи муаллимон супориш дода шавад, ки дар 
мавзуъхри зерин конференсияхри илмию адабй барпо намо- 
янд: 

Муаллимони забон ва адабиёти тоник дар мавзуи «Мехмон 
Бахтиев ва таъсири шохмиераи у «Равшанй аз торикй рав- 
шантар аст» ба адабиёти Шарку Гарбу Чднуб». 

Муаллимони физика дар мавзуи «Суръати рушной ва 
таъсири он дар офаридани шохмиераи «Равшанй аз торикй 
равшантар аст»-и Мехмон Бахтиев. 

Муаллимони забон ва адабиёти рус дар мавзуи «Жизнь и 
творчество Мехмона Бахтиева и его королева-строчка». 

Муаллимони биология ва табиатшиноей дар мавзуи 
«Таъсири равшанй дар фотосинтези шохмиераи Мехмон Бах- 
тиев «Равшанй аз торикй равшантар аст». 

Ба муаллимони синфхои ибтидой супориш дода шавад, ки 
ба хонандагони синфи якум баъди алифбо шохмиераи 
Мехмон Бахтиевро омузонанд ва хангоми чашнхои «Иди 
алифбо», «Соли нав», «Хдштуми март», «Рузи кайхоннавар- 
дон» хонандагон онро кироат кунанд. 



201 



1 ) Шакли мафъули феълхо (хисобида шавад, супорида шавад, 
супориш дода шавад) бештар дар кадом навъи санадхри идорй 
мушохида мешавад? 

2) Чаро ному насаби маъруфи шоир ба тарзи Мехмон Бахтиев ома- 
дааст? 

3) Истилохи адабиётшиносии адабиёти Шарк ё Гарб ба хдма 
маълум аст, вале адабиёти Цануб бо чй максад сохта шудааст? 

4) Магар унвони мавзуъхои «Равшанй аз торикй равшантар аст», 
«Суръати рушной ва таьсири он дар офаридани шохмисраи 
«Равшанй аз торикй равшантар аст»-и Мехмон Бахтиев» ва 
гайра маъние дорад? 

Номанигорй (муросалот) 

• Л Як сохди услуби баёни расмй муросалот ё номанигорист. 
Номанигорй дар ин чднбаи услубии форсу точик таърихи 
кадима дорад. Рукдоти Абдурахмони Чрмй, ки ба унвонии 
Алишери Навой ва султон Х,усайни Бойкдро ирсол гардида- 
аст, далели равшанй он аст: 

«Баъд аз арзи ниёз маъруз (дархост) он, ки доранда (-и но- 
ма) заифаест сайидаи гариб. Мехохдд, ки ба Самарканд, ки 
ватани усту касони вай он ноянд, мурочдат (сафар) кунад. 
Илтимоси он медорад, ки аз авкофу (вакф^о, аз маблагх,ои 
барои хайр чудошуда) гайри он имдоде вокеъ шавад, ки ин 
сафар муяссар гардад. 

Тавфик (адлу инсоф) рафик (ёр, хдмсафар) бод!» 

Хамаи номах,ои Ч,омй бо айни як ифода огозу анчом меё- 
бад: Баъд аз арзи ниёз маъруз он, ки... Тавфик, рафик бод! Ё: 
Давлату саодати дуцахонй муяссар бод! Вассалом! Ё: Тавфик 
рафик боду саодат зиёдат, вассалом! 

Дар асари Шахриёри Ёрбахт «Оини иншо ва номанигорй» 
омадааст: 

«Номанависй ё номанигорй (идорй, тичорй, хусусй, 
хонаводагй) худ як навъ иншо мах,суб мешавад. Мунтах,ои 

202 



инчунин номахо хатталмакдур мухтасар ва муфид буда, аз хар 
гуна хршияпардозй ва пероя мубарро (озод) бошад ва факдт 
дар перомуни мавзуъ мавриди назари матлаб навишта шавад, 
зеро чунин иборот аз чахррчуби мавзуъ хорич гардад, лутфи 
калом лагв гашта (аз байн рафта), асари худро аз даст 
медихад». 

Як намунаи номаи шодбош: 

Бародари мухтарам! 

Ба муносибати Иди фирузи Навруз Шуморо аз самими 
кал б табрик менамоям. Умедворам, ки ба дарки наврузхри 
бешумор муваффак гардед. 

Худованди таоло ин соли тозаро ба Шумо ва чомеи оилаи 
Шумо муборак ва масъуд гардонад. 

Таърих ва имзо. 

193. Кием и аввал ва интих,ои номаи устод Айниро бомулох,иза мутолиа 
кунед ва бигуед, ки дар номанигории замони мо чй дигаргунй ба ми- 
ён омадааст. 

Нуричашмй Камол! 

Мактуби 12 морт навиштаат расид. Баробари мактуб бон- 
ду рул (бандерол, яъне баста) хам расид, ки (дар он) 
«Алмуъчам», девони Носири Хусрав бо «Сафарнома» ва аса- 
ри устод Бертелс буд. Эхтимол, ту таърихи термини «форс- 
точик» ва «точик-форс»-ро надонй. Вакте ки ман «Намунаи 
адабиёт»-ро навишта баровардам, хама шаркшиносхр ба ман 
мукобил баромаданд ва онхо забони адабй доштани халки 
точикро инкор карданд ва хама гузаштагони моро, харчанд 
дар Мовароуннахр расида бошанд, ба манупулиёи (монопо- 
лияи ё инхисори) Эрон додан хостанд. Ин, аз як тараф, ба 
хакикати таърих мухолиф бошад, аз тарафи дигар, ба сиёсат 
мухолиф буд, чунки дар хамон вактхо таксими худуди 
миллатхои Осиёи Миёна шуда, точикон хам ба сифати як 
миллати мустакил шинохта шуда буданд. Аз ин хатой 
шаркшиносон понтуркистхо истифода бурда будани 
точикхоро дар Осиёи Миёна инкор карданд ва «Точикон 

203 



узбаконеанд, ки бо таъсири эрониён забони худро гум карда- 
анд» гуфтанд. 

Ин чанчол то солкой 1928-1930 руз то руз шиддат карда 
давом намуд. Дар соли 1929 дар Тошканд кунфуронси ба 
алифбои лотинй гузаштани точикон барпо шуд. Як кисмати 
шаркдшносон гуфтанд, ки: «Точикон хастанд, аммо забони 
адабй надоранд. Ин забони адабие, ки дар вай шоирони гу- 
зашта ва хрзираи Осиёи Миёна шеър мегуянд, азони Эрон аст. 
Бояд дар асоси забони кучагй барои точикон забони адабй аз 
нав сохта шавад». Дар он вакт бисер шурида мунозира кар- 
дем, аммо онхо аз кавли худ нагаштанд. 

Баъд аз он дар соли 1930 дар Самарканд кунфуронс шуд, 
аммо дар пешгохи золи мачлис бо хати чалии (равшани) 
настаълик «Точикон забони адабии хазорсола доранд ва то 
имруз давом намуда омада, баъд аз ин хам ба сифати забони 
адабии саветии точик давом хоханд кард» навишта мондем. 

Ин масъала дар ин мачлис хам хал нашуд, яъне мухолифон 
даъвои маро кабул накарданд. Баъд аз он, дар хамон сол дар 
Истолинобод кунфуронсе барпо шуд. Дар он чо ман бо пру- 
фисур Андриюф даст ба гиребон шуда чанг кардам (дар ин 
чанчолхр лидир танхо ман будам ва баъзе касон факат ба 
хотирхохии ман ба ман ёрй медоданд). 

Баъд аз ин мунозирахр шаркдшносон, аз чумла Бертелс ва 
Булдируф, розй шуданд, ки адабиёти точикро аз асри 15-16- 
уми мелодй ин чониб дар худуди Мовароуннахр кабул намо- 
янд. Аммо шоирони гузаштаро тамоман ба Эрон додан хос- 
танд. 

Мо ба ин суханхои бемантик гуш накарда кори худро да- 
вом додем: Рудакй, Фирдавсй, Буалй Сино, Х,офиз ва дига- 
ронро азони худ гуфта навишта баромадан гирифтем. Ман 
дар охири мукаддимаи Саъдй (китоби «Шайх Муслихиддин 
Саъдии Шерозй») исбот кардам, ки Саъдй худашро точик 
гуфтааст. Аммо махз ба хотири оммаи шаркдшносон ман 
шоиронеро, ки дар Эрон ва Хуросон руйидаанд, «шоири 
форс-точик» гуфта унвон додам. . . 



204 



Хрло хдмин кадар бас аст. Ба хдма салом расон. 

Айнй. 

Ман аз китоби Брогинский якеро ба номи ту ва дигареро 
ба номи Холида навишта будам. Дар бастани бонду рул Лут- 
фия сахв карда чаппа бастааст. 

Бо саломи падарона Айнй. 

13/3/1349. 



9 



• 1) Туркгароён (пантуркистон) бо чй максад хакикати таърихи- 
ро инкор намуда, ошкоро мегуфтанд, ки миллати точик ва забо- 
ни тоники вучуд надорад? 

2) Чаро С Айнй калимаю истилохоти байналмилалии ба воситаи 
забони русй иктибосшуда ва исмхои шаркшиносони русро 
мувофики талаффузи точикй (кунфуронс, бондурул, Булдируф...) 
навиштааст? 

3) Мазмуни мактубро бо забони худ хаттй накл намуда (ба руйи 
когаз гузаронида), дар интихо андешахои худро дар ин бобат на- 
висед. 

• Муаллифи «Муросалоти форси» пас аз навиштани сар- 
нома, ки мактуб ба нишонии кист, аз кдбили таъбироти зе- 
рин зикри таъзиму эхтиромро вочиб мешуморад: надари бу- 
зургворам, надари вологухарам, надари олишонам, волонеъма- 
там, сабаби хаётам, сабаби файзу саодатам, циблагохам; во- 
лидаи мухтарамам, волидаи муаззамаам, модари мушфщу 
мехрубонам; бародари азизам, бародари мехрубонам, бародари 
вологухарам; хамшираи мехрубонам, хамшираи мушфщам, 
хохари азизам; фарзанди арчмандам, нури чашмам, нури дида- 
ам, самараи хаётам; устоди бузургворам, боиси камолотам, 
сабаби ифтихорам ва гайра. Нома бо суханони камтарини 
Шумо, мухлисатон, хайрхохи Шумо, дуогуятон, хациратон... 
ва таърих интщо меёбад. 



205 



Н а м у н а: 

Ба хузури олии падари бузургворам. 

Киблагох,о! 

Сабаб ин, ки ду хдфта боз ба х,узури муборак аризанигор 
шуда наметавонам: Расидани вакти имтвдони мактабии мо 
буд. Акнун, бихдмдулло, имтидони мо тамом гардиду банда 
ба синфи боло гузаштам. Хеле орзу дорам, ки таътили мак- 
табро дар хизмати падари вологухар бигузаронам. 

Вале барои мушарраф шудан ба побуси Шумо маблаги ло- 
зиме надорам. Аз ин ру истидъо менамоям, ки барои 
гуломатон кадре харчи рох, ирсол намоед. Хидмати волидаи 
мухтарамаам худ салом расонида, дасти муборакашонро аз 
дур мебусам. 

Боки бакри дуои падаронаи Шуморо хох,онам. 

194. Ба шахси ба дил наздику аз дида дуратон мактуб нависед. Дар ус- 
луби номанигории и мру за и мо андаке тагйирот ба миён омадааст, 
вале риояи эхтироми мусохиби гоиб, самимияти суханони номани- 
гор бетагйир мондааст. Баъд аз навиштани мактуб онро бодицкат 
хонда, галатхояшро ислох, карда, ба лифофа андозед. 

УСЛУБИ ИЛМЙ 

195. Матнро бодиккат хонед, мулохиза кунед, ки хадафи нигоранда 
муошират, иттилоъ додан ва ё завки бадей бахшидан аст. Матн ба 
кадом услуби нутк тааллук дорад ва дар он кадом хусусиятхои 
лугавию грамматикии он услуб зохир гардидаанд? 

Чунон ках,тсоле шуд андар Димишк,, 
Ки ёрон фаромуш карданд ишк,. 

Ин байти Саъдй, ки мансуб ба боби нахустини «Бустон» 
аст, аз асри XVI таваччувд шорехони осори адабиро ба худ 
чалб кардааст. Сурурй дар маънидоди байт менависад: «Чу- 
нон» масруф аст ба мисраи сонй, «кахт» - хушкй, Димишк 
номи шахрест маъруф, дар забони авом машх,ур аст ба Шом, 



206 



«ишк», яъне мухдббат. Хрсил он, ки хар кас ба тадбири худ 
машгул шудаанд». 

Шорехони форсу тоник дар сари байт, махсусан вожаи асо- 
сии он «ишк» тадкикрт бурдаанд. Онхо саросари эчодиёти 
Саъдй «ишк»-ро ба купли маънохри аслию мачозиаш пустулу 
кардаанд. 

Абдулвосеи Хонсавй мавридхри истеъмоли калимаи 
«ишк»-ро дар мамолики араб, махсусан дар Димишк бозпурс 
мекунад. Нихрят ба хулосае меояд, ки «ишк» ин чо ба маънои 
«ассалому алайкум» аст, ки дар замони собик ба чойи салом 
хангоми мулокот бо якдигар «Ишк, ишк!» мегуфтанд. 
«Маънии байт он аст, ки соле дар Димишк чунон кахт афтод, 
ки ёрон аз хавфи он, ки мабодо касе аз мо истидъои (талаби) 
чизе кунад, «Ассалому алайкум!», ки шиори ахли ислом аст, 
тарк дода буданд». 

• Услуби баёни илмй барои сабт намудани мачмуи 
донишхое, ки ба ягон сохаи илм, техника ва кашфиёт тааллук 
дорад, хизмат мекунад. 

Тадкикгарони форс насри фаниро ба хелхои муншиёна, 
мутакаллифона ва мусаччаъ чудо кардаанд. Насри муншиёна 
тамоми дониши худро бидуни таносуби зиёде зимни баёни 
максуд нигоштан, насри мутакаллифона ба худ ранч додан ва 
лугату ибороти дур аз зехн овардан ва чумлахоро бо гуфтахри 
кутох. ва пурмагз оростан аст. 

Услуби нигориши илмй ё фанй ба ду равияи баёни фикр: 
услуби нигориши сирф илмй ё тадкикоти илмй ва услуби ни- 
гориши осонфахм ё оммавй чудо мешавад. Дар услуби ниго- 
риши оммавй бо максади дастраси умум гардонидани 
натичахри кашфиёти илмй ба чойи истилохоти мушкилфахм 
усули маънидодро ба кор мебаранд ва формулахои илмиро бо 
мисолхои мушаххаси хаётй шарх, медихднд. 

Услуби забони илмй таърихи бештар аз хазорсола дорад ва 
дар ин муддат хеле инкишоф ёфтааст. Ин чараёнро аз 

207 



мукоисаи матни китоби Ибни Сино «Шифо» бо матни дар 
боло овардашуда пай бурдан мумкин аст: 

«Шеър сухане аст хаёлангез, ки аз суханоне мавзуну баро- 
бар сохта шуда ва дорой крфия хам бошад. Мавзунии суханон 
он аст, ки оханги шумурда дошта бошад. Ва баробарии онхо 
иборат аст аз ин, ки хар сухане аз як даста суханони 
охангдоре таркиб шавад ва шумораи замони он бо шумораи 
замони сухани дигар баробар бошад. Ва крфия доштани су- 
ханон ба ин маънй аст, ки харфхри охири хар кавл якхела бо- 
шанд». 

Х,ар ду матн хам ба риштаи адабиётшиносй (шарад маънои 
калима, вазну хамохангии вожахр ва крфия дар шеър) мансуб 
аст. Дар матни аввал истилохоти байт, мисраъ, вожа, маънои 
аслй, маънои мацозй, истеъмоли калима, осори адабй, тадкицот 
бурдан, дар матни «Шифо» шеър, мавзун, цофия, су хан, харф 
ба кор бурда шудааст. 

Дар матни илмй калимаю истилохдо бисер такрор меша- 
ванд (чунончи, калимаи шик, ва су хан), зеро халли масъалахри 
мураккаб ва печ дар печи илмй такрзо мекунад, ки хар 
мафхум бо як истилох, ба тарики мушаххас ифода карда ша- 
вад. Бинобар ин дар ин услуби баён низ бо муродифхр иваз 
кардани истилох^ ё бо чонишинхо ишора кардан ба 
мафхумхои илмй чриз нест. Шояд табъи шоирии Ибни Сино 
водор месозад, ки гохе аз такрори сухан худдорй кунад (чу- 
нончи, дар матни боло ...он аст, ки... // ...иборат аст аз ин, 
ки... // ...баин маънй аст, ки...; сухан //цавл). 

Дар матни илмй фикр дар крлаби чумлахри пурраи содда 
ва мураккаби пайвасту тобеъ батафсил ифода меёбад. Исти- 
фодаи крлабхои якхелаи нахвй хам хусусияти ин услуби ниго- 
риш аст. Масалан, дар чумлаи аввали матни «Шифо» 
калимахри мавзун, баробар ва цофия хотирнишон гардида, дар 
се чумлаи хамк,олаби минбаъда хар кадоми онхр шарх, дода 
мешаванд. 

Аз матнхри боло хам аён аст, ки дар услуби баёни илмй 
фаровон корбаст шудани истилохоти сохахри гуногуни илм, 



208 



ба як маъно кор фармудани калимахр, аз сермаъной ва 
тобишхри маъно, мачрз, киноя ва умуман обуранги бадей, 
хусусияти ифоданокй фориг гардидани онхр мушохида меша- 
вад. 

Баёни фикр якранг, муназзам ва ба тарики расонидани ит- 
тилоъ сурат мегирад. Дар чумлахри хабарй амалу аломат 
бештар ба шахси сеюм нисбат дода мешавад. Тарзи мафъули 
(пассиви) ифода низ яке аз аломатхои нахвии услуби забони 
илмй ба шумор меравад. Дар матни илмй барон пай дар пай 
ва бо низоми муайян ифода намудани матлаб аз вохидхри ту- 
файлии якум, дуюм, аввал ин, ки, дуюм ин, ки, нихоят, чунон ки 
цаблан зикр шуд ва гайра истифода мебаранд. 

196. Матнро хонед, хусусиятхри лугавию грамматикии услуби баёни 
илмиро муайян кунед. Истилохдоро ба дафтар нависед ва 
мулохизахри худро дойр ба бахси истилох. зикр кунед. 

Дар навиштахри мо гохр истилохрти маданияти сухан ва 
хусни суханро бетафовут кор мефармоянд. Хдтто дар зери 
рубрикаи «Х,усни сухан» баъзан макрлахре дарч мегарданд, 
ки аз онхр на хусн, балки танхр куб* эхсос мешавад. 

Калимаи хусн танхр маънои мусбат дорад. Маънои аслии 
ин калима хушру, зевой, цамол аст. Дар калимаву таркибхри 
гуногун калимаи хусн ба маънои сифати аълову воло меояд ва 
бо калимахри амсоли цамол хамчун муродиф вокеъ мегар- 
дад... Дар иборахри хусни сухан, хусни калом, хусни ифода, 
хусни баён, хусни маънй, хусни мацол, хусни муомила, хусни 
муроциат, хусни такрор дар нихряти зебой вок,еъ гардидани 
исмхри муайянкунанда зикр шудааст. Аз хамин сабаб ин 
тавсифхрро одатан ба сохибсуханон, ба суханварони мумтоз 
нисбат медиханд. . . 

Хдмин тавр, мафхуми маданияти сухан васеътар буда, 
хусни сухан кдоми мухими он аст. 

Дурустии нутк, бегалатии он талаби нахустини маданияти 
сухан аст. Аз руйи ин талабот ба вариантхр чунин бахр дода 
мешавад: дуруст — нодуруст, мумкин — номумкин. Масалан, 
пайвандакхри таркибии модом ки, чунон ки дуруст, вале модо- 

209 



ме ки, чуноне ки нодуруст; чумлаи к,олибй «Хдр но ки наравам, 
туро мебинам» галат, вале «Хдр чо ки равам, туро мебинам» 
дуруст ва адабист. 

Дурустии нутк, таълими меъёри забои мавзуи асосии 
китобхои дарсй мебошад. Онро хонандагон асосан дар мак- 
таб меомузанд. Риояи меъёри забои дар гуфтору навиштачот 
аз саводнокии шахе, маданияту дониши у шаходат медихад... 

Талаби дигари маданияти сухан тарбияи завк, ва махорати 
суханварист. Махорати суханварй бар замми риояи маъёри 
забони адабй аз ин забои мохирона ва мавридшиносона ин- 
тихоб ва истифода кардани бехтарин муодилхри вохиди за- 
бонро мефахмонад, ки хам аз чихати мазмун, хам аз чихати 
услуб, хам аз чихати равшанй ва таъсир мувофик; бошад. Аз 
руйи талаботи махорати суханварй ба вариантной забон чу- 
нин меъёр гузошта мешавад: бехтар — бадтар, бамавридтар, 
образноктар, барчастатар, фахмотар, сахехтар, фасехтар, 
равшантар, нишонрастар, нозуктар, ширинтар ва гайра 
(Ш.Р.). 

к . • Л 1) Истилоххои макола, рубрика ва феъли дарч гардидан хоси 
кадом услуби баён аст? 

2) Дар матн истилоххои вариант, муродиф, муодил ва меъёр бо ка- 
дом маъно кор фармуда шудаанд? 

3) Таркиби кишт гузаронидан (? коридан, коштан, кишт кардан) ва 
ибораи обунашавй ба рузномаву мацалла^о (? обуна ба рузномаву 
мачаллахо) кадом навъи галат (дуруст-нодуруст, бехтар-бадтар) 
аст? 

4) Ба акидаи шумо, истилохи «культура речи»-ро ба забони точикй 
«маданияти сухан» тарчума кардан бехтар аст ё «хусни баён»? 



197. Дар матн и зерин кадом унсурхои услуби баёни илмй ва 
публисистй ба хам омезиш ёфтаанд? 

Ачдодони шухратёрамон(2) ба мо хам кишвару табиати 
бою зеботарин(З), хам фарханги оламшумулу(2) ганитаринро 



210 



мерос гузоштаанд, ки боиси ифтихору изболи баланди 
мост(4). Аз намунаи олии ганчинаи маънавии ниёгон китоби 
безаволи «Авасто» ба хисоб меравад. «Авасто», ба эътирофи 
олимони чахрн, дар таърихи инсоният китоби бузургтарин ва 
бамаънитарин(З) аст. 

Камолоти инсон, зинахри такмил дар зардуштия ба се асл 
(принсип): пиндори нек, гуфтори нек, рафтори нек асос меё- 
бад. 

Нахустин сифате, ки инсон дар зинаи аввал дар худаш бояд 
парварад, «аша ва хишта», ростию дурустй ва тартибу танзим 
мебошад(4). Фазилати мазкур тибки «Авасто» крнунест, ки на 
танхр инсон ва ахли башарро, балки тамоми коинотро ба 
рушду инкишоф, ба суйи камолот мебарад(4). 

Дуввумин(1) зинаи такмил «воху мана» - маниши пок аст. 
Он дониши касбист, ки туфайли таълим омухта, фуруги ма- 
ниши пок ба вучуд меорад. Шахе ба воситаи таълиму 
донишомузй(2) ба сифатхри дигари ахлокй ноил мегардад. 
Чунон ки Абуабдуллохи Рудакй фармудааст: 

Марди адабро хирад физояду хикмат, 
Марди хирадро адаб физояд имон. 

Саввумин(1) зинаи такмил «хшатра вайра», яъне 
бегаразона(2) ба кор андохтани тамоми кувва ба нафъи умум 
мебошад. Х,ар фард бояд неруи худро ба хидмату саодати ди- 
гарон сарф кунад. Масалан, барзгар(2) бояд барои 
бехбудии(2) хонаводаи(2) худ, султон барои некуахволии(2) 
халки худ бикушад. Ин нукта беихтиёр(2) дакмати шоири 
маорифпарвар(2) Асирии Хучандиро ба хотир меорад: 

Одамият чист? 

Худро дур аз шарр доштан, 

Некхохи халк будан, нафъи безар доштан (М.М.). 

пр 

^•^ 1) Тавсифх,ои ту кратер, бою зеботарин, оламшумулу 

ганитарин, щболи баланд, намунаи олй, ганцинаи маънавй, безавол 
ва гайра хоси кадом услуби забон аст? 



211 



2) Бо ёрии тартиби ракамхои се асл: нахустин, дуввумин, саввумин 
гурухбандй намудани кисматхои матн дар кадом услуби баён 
бештар мушохида мешавад? 

3) Муродифхои шо%, малик, султон, амир аз хамдигар чй тафовут 
доранд? 

198. Матнро хонда, истилоххои сохаи рузноманигориро ба дафтар на- 
висед. 

Репортаж 

Истилохи репортаж калимаи лотинй буда, маънои 
хабардихй дорад. Одамонеро, ки ахбор чдмъ мекунанд, ре- 
портер ва маводи ахбории онхрро дар рузнома репортаж ме- 
номанд(4). Хрло истилохи репортаж: мазмунан махдуд гарди- 
да, як навъи жанрхри ахборй-публисистиро ифода мекунад ва 
он дар матбуоти даврй, радио ва телевизион мавкеи мухим 
дорад(4). 

Репортаж, ба акидаи С.М.Гуревич, тарзи инъкоси бевосита 
ва мухаррики ходисаву вокеахри рузмарраи(2) хаёти чомеа 
аст, ки муаллиф шохдд ё ширкаткунандаи(З) онхрст(4). 

Репортаж бояд вокеахри нав ва барои одамон 
ахамиятнокро(2) дар чараён ва харакат тасвир ва баён кунад. 
Забони репортаж мучаз ва оммафахм(2) бошад. 

Дар рузномахри чумхурй репортажу тахти рубрикахри 
«Репортаж аз сохтмони шохроххои(2) ибтидои асри навин», 
«Репортажи руз», «Репортаж аз чойи вокеа», «Репортажи 
лирики» ва гайра чоп мешаванд. 

к.*^ 1) Чаро дар матн истилохи репортаж ёздах маротиба такрор 
шудааст? 

2) Матн ба услуби баёни илмии оммавй тааллук дорад ё илмии 
тадкикотй? 

3) Сархатхои матн бо кадом воситахои лугавй ва грамматики 
алокаманд шудаанд? 

4) Ч,умлахо аз лихози сохту таркиб чй гунаанд? 



212 



199. Дар мавзуи занги охирини мактаб, боздиду мулокртхри охирин бо 
хамсинфону устодон дар ду сахифаи дафтар репортаж нависед. 
Тарзе иншо кунед, ки хисоботи мухтасар аз он чорабинии мактаб 
набошад, балки кас хонда, худро дар чараёни он вокеа тасаввур ку- 
над. Репортажро чунин огоз кунед: Пагохии... Сах,ни мактаби... 

200. Матни зеринро бомулохиза мутолиа намуда, истилохоти ишора- 
шудаи забоншиносиро ба дафтар нависед ва мукаррар кунед, ки 
маънои кадом истилоххр бароятон равшан нест. Шархи маънои 
онхоро аз «Лугати истилохоти забоншиносй» ёфта хонед. 

Дар нутки гуфтории адабй мисли нутки адабии хаттй дар 
талаффузи калыма^ои алохдца холатхои инхдроф - дур раф- 
тан аз меъёр мушохида мешавад, ки барои хусусияти умумй 
гирифтани меъёри умумй халал мерасонад. 

Масъалаи якум ба талаффузи «у» (вови мацхул) дахл до- 
рад. Хдрчанд дар навишт ва талаффузи ин овоз кридаи умумй 
ба асос нигахдорй мешавад, дар матбуот, аз чумла дар 
навиштахри баъзе адибон ва дар нутки оммавии кисме аз 
зиёиён гохр хрлати акс низ ба назар мерасад: дар калима\ои 
М У> РУ 3 > пуст, дуст ва мисли инхр, ки аз бобати этимологи бо 
«у» (вови мацхул) навиштан ва талаффуз карданро такрзо до- 
рад, «у» (вови маъруф) менависанд ва хамин тавр хам талаф- 
фуз мекунанд. Айни хамин холатро дар калима\о\\ сухтан, 
хурдан, духтан низ метавон мушохида кард. Баръакси ин дар 
калима^ои амсоли шубон, шулла, суфа, пахлу, орзу ва мисли 
инхо, ки бо «у» навиштан ва талаффуз кардшашок л озим аст, 
бесабаб «у» ба кор бурда мешавад. Умуман, истифодаи фоне- 
маи «у» ба чойи «у» вактхои охир зиёд шудааст. Баъзе аз ахди 
савод онро дар калима^ои амсоли республика, институт, мах- 
сус, хусусан, мактуб, хуцуц, мацбур (ба тарзи республика, 
институт, махсус, хусусан, мактуб, хуцуц, мацбур) низ ба 
кор мебаранд. 

Маълум аст, ки фонемаи «у» идомаи дифтонги кутохи «ау» 
буда, дар забони адабиёти классики васеъ истеъмол мешуд. Ин 
овоз холо дар кисме аз лахца\ои забонгмон маълум ва сер- 
истеъмол аст, аммо дар баъзеи онхо мавриди истифода нест. 
Онхое, ки ба гурухи дуюм мансубанд, табиист, дар талаффузи 



213 



фонемам мазкур очдой мекашанд. Аммо ин набояд боиси эро- 
ди сахт шавад. Хрдисахри ла^цавй дар кисми савтиёт назар 
ба сатхлои дигари системаи забои дарозумртаранд ва барои 
рафъи онхр муддати тулонитаре лозим аст (Р.Г). 

• И) Нутки (гуфтори) адаби аз гайриадаби чи фарк дорад? 

2) Барои тасдики фикри муаллиф аз кабили рауча -руз, равган - 
руган боз кадом калимахоро медонед, ки аз дифтонги кутохи «ау» 
овози «у» хосил шуда бошад? 

3) Ба назари шумо, кадом истилох крбили кабул аст: фонетика, сав- 
тиёт ё овошиносй? 

201 . Матни зеринро хонда, шар* дихед, ки дар он кадом хусусиятхои 
услуби баёни илмй мушохида мешавад. Муаллиф аз манбаъхои 
илмй чй тарз истифода бурдааст. 

Дар махалхри точикон якчанд деха, кдсаба ва шахрча 
мавнуд аст, ки аз исмх,ои хоси мураккаб иборат буда, бо ило- 
ваи кат дар охири калима сохта шудааст. Х,амчун Фаркат, 
Ширинкат, Хушекат, махсусан шахри бостонии Панцакат 
(Панцакент) мавнуд буда, онро мардуми Панчдкат, Айнй ва 
Ягноб нисбат ба мардуми Самарканд ва махалхои дигар ду- 
руст ва сах,ех, талаффуз мекунанд, зеро талаффузи мардуми ин 
се махал аз падару бобоён ва модару момоён ба таври ирс то 
имруз боки мондааст. 

Илова бар ин, дар охири калимахо кат ва канд (на кент) 
хамрох, шуда, номи мах^алро ифода мекунад. Хдмчу Вобканд, 
Самарканд (Самарканд), Тошканд, ки канд тоники ва кат 
сугдй мебошад. Дар он махалхое, ки бисёртар сугдиён мези- 
станд, исмхои хоси «кат»-дор мавнуданд. 

Дар чдлди чоруми «Доиратулмаорифи исломия» дар бораи 
Банокат гуфта мешавад: «Банокат шахрест дар Осиёи Миёна, 
дар сохили рости Сайхун, ки аз резишгохи нахри Элок дур 
набуда, имруз ба исми Ангарон машхур аст. Лекин шакли ду- 
русташ Оуангарон аст. Макдисй ин шахрро бо исми Банокат 



214 



овардааст ва, бешубхд, ин ном сахехтар аст аз он, ки Ёкут 
зикр кардааст» (Т.З.). 

к # Л 1) Бо хиссаи калимаи (топоформанти) кат ё канд боз кадом 
махалхоро медонед? 

2) Номи дехд, махалла, гузар, ки дар он но таваллуд ёфтаед, чист ва 
боре фикр кардаед, ки он чй маъно дорад? Номи маконро топо- 
ним ва микротопоним меноманд. Топонимхои диёри худро нави- 
сед ва дар бораи онхо андешахои худро зикр кунед. 

УСЛУБИ МУОШИРАТ 

202. Матни якумро як нафар (муаллиф) ва матни дуюмро се нафар (дар 
накш*ои муаллиф, Камар ва Иброхимчон) кироат кунанд, сипае му- 
аллим аз а\ли синф бипурсад, ки дар кадоме аз он матнхо фикр ба 
тарики х,икоят (монолог) ва дар кадоме ба тарзи муошират (муколи- 
ма) ифода ёфтааст? Онхо аз чихати истифодаи унсурхои лугавй, 
имконоти оханг (интонатсия), обуранги бадей, крлабхои чумлабандй 
аз ^амдигар чй фарк доранд? 

1. Фарзанди одам баъд аз зоида шудан хдм истирохдтгохл 
якуми худро дар огуши модар ва гизои дилкаши аввалини 
худро аз синаи модар меёбад, дустдорй ва дилчуйиро аввалин 
бор аз тарафи модар мебинад ва тарбияи аввалини худро аз у 
мегирад. Ин хдциса хдминро нишон медихдд, ки дар аввали 
пайдоиши фарзанди одам ватани якуми у огуши модар ва 
тарбиятгари мехрубони у модар будааст. 

Ана барои хамин одам модари худро аз хдма чиз ва кас зи- 
ёдтар дуст медорад ва уро ба худ аз хама чиз наздиктар ва 
азизтар мебинад. 

Инчунин модар хам фарзанди худро аз хдма чиз ва кас зи- 
ёдтар дуст медорад, уро аз хдма чиз ва кас ба худ наздиктар 
ва азизтар мебинад, чунки фарзанд як ч.узъи бадани модар, 
чигарпораи модар буда, модар хун хурда, азоб ва 
машаккдтх,ои токдтнопазир кашида уро тарбия карда, ба воя 
расондааст. 



215 



Модар дар мукрбили ана хдмин некихо, тарбияхо, 
хидматхо, мехрубонихо ва азобу машакдатхои худ аз фарзан- 
ди худ хизмат, мухаббат, мехрубонй ва химоя талаб мекунад. 

Фарзанде, ки хидмати модари худро накунад, ба у ёрй 
надихад ва уро ранчонад, на танхо дар назари модар, хатто 
дар пеши хамаи чамъият хам манфур мегардад, хама аз у 
нафрат мекунанд, у бо унвони «оки модар» машхур мегардад 
(С.А.). 

2. Аз дари палата доду валвалакунон Камар даромад: 

- Эха-а-а! Ёфтй чрята, дароз кардй поята! Аз кучокучат 
маълум, ки имрузу фардо баромаданй нести!... Лекин, чура, 
касалй бас, оху вох тамом! Имруз ба Алихон телефон карда 
будам. Гуфт, ки пас аз чанд руз даббаатонро бардошта меба- 
ред. 

- Худат - дабба! Ходаи гардафшонак! Ман кай оху вох 
карда будам, ки ин хел овоза пахн мекунй? 

- Дарёб, чй овардам, - халтачаи когазии мевадорро руйи 
сандукча гузошта, боз як чизи когазпечи дигарро руйи даст 
нигох дошта пурсид 1^амар. 

- Чизе ки бошад, гаранг накарда кушо, бинем. 

- Фикр кун, ба фикр накардан одат карда монй, хучайра- 
хои мийяат шах мешаванд. 

- Мегуянд, ки он хучайрахо на факат аз кор нафармудан, 
балки аз шунидани гапхои фачу лач хам шах мешаванд. 

- Ана, ана, дидй? Хдмин ки мийяро андак кор фармудй, 
даррав забонат хам ба чунбиш омад. Гапа кам куну дарёб, 
ки чй овардам... (Ф.М.). 

к. # Л 1) Дар матни аввал нависанда фикрро бо чй гуна калимаю 
таъбирхо ва бо ёрии кадом хели чумлахо ифода кардааст? 

2) Дар сархати якуми матни аввал чаро чрйи мукаррарии баъзе 
аъзохои чумла тагйир ёфтааст? 

3) Дар сархати сеюми матни аввал калимаи инчунин чй гуна вазифаи 
нахвиро адо мекунад? 



216 



4) Дар сархати охирини матни аввал барои таъкиди нуктаи асосии 
матлаб кадом воситахои забон истифода шудаанд? 

г ^ 

к^Л Мавриди истифодаи услуби забони муошират мухити 
кору зиндагии рузмарраи одамон аст. Забони гуфтугу адабию 
гайриадабй мешавад. Забони адабии гуфтор аз забони на- 
виштор аз чихати истеъмоли лугат ва баъзе шаклу крлабхри 
грамматики фарк мекунад. Захираи асосии лугавии забони 
гуфтугуйии адабй калимаю таъбирхри маъмулу маъруфтарин 
ё чунин калимаю таъбирхрянд, ки дар гуфтугуйи мардум му- 
дом истифода мешаванд. Дар услуби баёни муошират баро- 
бари чунин вожахр унсурхри лугавии танхр хоси забони 
гуфтугу: калимаю таъбирхри маъмули мардумй, лафзхри 
лахчагй, суханони дурушти гайриадабй низ ба кор мараванд. 

Чунончи, дар муколимаи кахрамонхои достони «Палатаи 
кунчакй» 1^амар ва Иброхимчрн аз муродифхри лугавии 
беморй - касалй, кифоя - бас, занг задан - телефон кардан, су- 
хан - гап, зуд - даррав нависанда калимахои хоси забони 
гуфтугуро {касалй, бас, телефон кардан, гап, даррав) интихоб 
намудааст. Таъбирхои гаранг накарда, гапа ком кун ва мийя, 
ки варианти вожаи умумиистеъмоли майна аст, истифода ме- 
шавад. Унсурхри лугавии дурушт (мийя) ва тахдиромез (ходаи 
гардафшонак, дабба), воситахои грамматикии гайриадабй 
(цоят-а, поят~а), гохе бо ягон гарази услуби ба гуфтор ворид 
намудани истилох,оти илмй (хуцайрахои мийя) низ махз бо 
максади ба гуфтор хусусияти забони зинда бахшидан, табий 
ва муассир баромадани хазлу шухихри ду чураи карин, вале 
дуруштгуфтор ба кор бурда шудаанд. 

Дар муоширати ахли касбу х.унар, намояндагони сохахри 
мухталифи илм, техника калимаю истилохрт, таъбиру 
ифодахри хоси косибй, илмй, техники ба кор бурда мешаванд. 
Чунончи, дар хамон достон дар гуфтори 1^амар истилохрти 
сохаи киногарй, дар суханронии Хиромон истилохрти сохаи 
бинокорй истифода мешаванд. 



217 



Дар забони гуфтугуйии адабй худцорй кардан аз такрори 
калима ва кушиши ботааммул интихоб намуда, бамавк,еъ ва 
ба маънои сахех кор фармудани калима, хангоми табрику 
тахният майли суханоройй ва такаллуф мушохида мешавад. 
Аммо дар гуфтори омиёна такрору забонзада шудани кали- 
маю ифодахо, аз кабили яъне, яьне;яъне ин ки, яьне ин ки; ма- 
салан, масалан; сонй, сонй ва гайра калимаю таркибхои одат- 
шуда, унсурхри лугавии лахча, калимахои бегона 
(варваризмхо), алфози кабех ва гайра ба кор мераванд. 

Дар ин услуби баён ифодаи хиссиёту хаячон бо ёрии нидо, 
оханги гуфтор, саволу хитоби риторики, муносибатхои гуно- 
гуни гуянда ба воситаи мухотаб (чура, ходаи гардафшонак), 
калимахои модалй, вохидхои туфайлй мушохида мешавад. 

Дар муоширати озод мубодилаи фикр дар колаби 
чумлахои соддаи дутуркибаи начандон тафсилёфта, .яктарки- 
ба, чумлахои соддаи нопурра, яккалимагй, чумлахои мурак- 
каби пайвасту тобеи бепайвандак, ки ду ё се чумлаи соддаро 
дар бар мегиранд (...ёфтй цоята, дароз карди поята!; 
...касалй бас, оху вох томом! Дарёб, чй овардам; ...кушо, би- 
нем; Фикр кун, ба фикр накардан одат карда монй, хучайрахои 
мийяат шах мешаванд) ифода меёбад. 

Хднгоми гуфтор тартиби мукдррарии аъзохои чумларо 
тагйир дода ё аз навъхои гуногуни такрори калима фонда 
бурда бо ёрии задай мантикй он хиссаи чумларо, ки маънии 
муродро дар бар мегирад, таъкид мекунанд. 

Нотик, хангоми сухбат ё дар чамъомаде суханронй кардан 
мухит, авзоъ, майлу рагбат ва рухияи мусохиб ё шунаванда- 
гонро ба эътибор мегирад, мавзуи бахсро ба эхтиёчоти онхо 
вобаста менамояд, ба кавли Унсуралмаолй Кайковус, сухан 
бар муроди мардумон мегуяд, то ки максади гуянда хосил 
гардад. 

Азбаски таъсири лахчахо ба забони адабии хозираи точик 
зиёд аст, дар талаффузи вожахо, кор фармудани шаклхои ка- 
лима (хусусан, дар шаклхои тасрифии феъл), воситахои 
грамматикии алокаи калимаю чумлахо (пешоянд, пасоянд, 



218 



пайвандак) ва тартиби аъзохои чумла меъёри забони адабй 
комилан риоя намешавад. Дар ин бобат беэътиной, фориг- 
болй ва гамхорй зохир накардан ба забони модарй хам 
таъсири бад мерасонад. 



203. Дар бораи а*ли хонавода, муносибати фарзандон бо падару модар 
ва бо хамдигар иншои мухтасар нависед. Муносибати худатон бо 
волидайн чй гуна аст ва дар дил чй ниятхо дар хакки эшон доред, 
муфассалтар зикр кунед. 



204. Матни зеринро хонда, таъбиру калимахреро ба дафтар нависед, ки 
хоси гуфтугуянд ё бештар дар муошират истифода мешаванд. Ка- 
дом унсурхои лугавй ва грамматики ба меъёри забони адабй 
мувофик намеоянд, вале нависанда бо ягон максади услубй ба кор 
бурдааст. 

Нони гарму буйи хуши онро дуст медорам. Хдловати ачибе 
мебахшад ба нони хастаи ман буйи нон! Кампири Бадалмох 
низ аз ман монданй надорад. 

- Бай, бай! Чита неъмате додаст худо одамизода! Курси 
мохуш бугуй, мох чизе нест, рухсораи садбаргуш бугуй, гул 
кадре надора... Ту ира бин, Абумансур! - ба ман мурочиат 
мекунад кампир. 

- Ман мебинам. 
-Чй? 

- Ба роста, мебинам. 

Кампир хам хичолат кашид, хам хайрону музтар шуд. 

- Хдйрон нашавед, мома. Ба Худо, курси мохтоби дасти 
шуморо баръало мебинам... Рухсораи гулгуни модарамро низ 
мебинам. Чашмони хайратзадаи шуморо хам. 

Х,ис мекардам, ки момаи пир боз хам мутахайиртар ба ман 
нигох мекунад. 

- Шумо ин кадар хайрон нашавед, мома, - бо табассум 
мурочиат кардам ба вай, - ман хатто дахони бедандони шу- 
моро низ мебинам. 



219 



- Э, биё, ахмакум накун - хандид кампир. - Хдзлои безеб 
дорй-да. Мах,, хубуш, ин як дахдн нона бихо (С. С). 

к.* Л 1) Дар муколама «Бай, бай!», «Чй?», «Ба ростй, мебинам» ка- 
дом навъи чумлаанд ва дар нутк бо чй максад кор фармуда шуда- 
анд? 

2) Сухани муаллиф аз нутки айнан наклшуда бо кадом аломатхои 
китобат чудо карда шудааст? 

3) Чаро пеш аз калимахои Абумансур ва Мома вергул гузошта шу- 
дааст? 



205. Дар матни зерин кадом унсурхри услуби публисистй ва бадей бо 
хам омезиш ёфтаанд? Сархатхрро чй бо якдигар алокаманд карда- 
аст ва чумлахр дар дожили сархат бо кадом воситахри лугавй ва 
грамматики алокаманд шудаанд? 

Прометей оташро аз маскани худо - Олимп дуздида, ба 
одамон баргардонид. Зевс дар газаб шуд, ба сари одамони 
маъсум дарду балои бисёреро фиристод. Пас фармуд, ки 
Прометейро ба яке аз бузургтарин, баландтарин ва даст- 
норастарин(З) харсангхои(2) 1^авк,оз(6) занч,ирбанд(2) кунанд. 
Синаашро бо найза бишкофанд. Укрби азимеро фармуд, ки 
хар сахар ба чигари пахлавони инсондуст(2) минкрр занад ва 
онро пора-пора карда хурад(4). Укрб хамин тавр мекард. Пе- 
кин шаб ки фаро расид, чойи костаи чигар боз пур мешуд, бар 
пайкари тахамтан боз чон медамид(4). 

Прометей, ба хотири он ки дар хонаи мардум оташ 
фурузон бошад, хазорон сол бо хамин минвол ранч мека- 
шид(4). Окибат Хирокди(б) пахдавон укобро кушта, Проме- 
тейро аз шиканча рахо намуд. 

Дар Юнон хар сол чашни Прометей барпо мегардад. 
Чдвонон, мардону занон машъалахои фурузон бардошта дар 
кучаву хиёбонхо метозанд. 



220 



Х,ар го* ки бозихри варзишии байналхалкии олимпй барпо 
шуд, оташи олимпиадаро аз хамон Олимпии бостонй мео- 
ранд(4) (Ф.М.). 

г% 

1) Сархати сеюмро тахдили сарфй (морфологи) кунед. 
2) Дар чумлаи «Укрб хамин тавр мекард» чонишини %амин тавр бо 
феъли ёвари кардан омада, ба кадом амал ишора кардааст? 

Супоришхо дойр ба такрори мавзуъхри матн, услубиёт ва 
такмили малакаи хаттию шифохй ифода кардани фикр 

206. Матнро навишта, ба пурсишхои тести хаттй чавоб дих,ед: 

Матн: 

Бузургмехрро пурсиданд: 

- Сабаб чй буд, ки подшохи Оли Сосон вайрон гашт? 
Гуфт: 

- Сабаб дар ду чиз буд: яке он, ки Оли Сосон корхри бу- 
зург ба кордони хурд ва нодон гумошта буданд ва дигар он, 
ки ахли донишу хирадмандонро харидорй накарданд ва кор 
ба нодону кудакон гузоштанд ва ин хар дуро дониш набошад. 

1 . Дар ин матн фикр чй тарз ифода ёфтааст? 

а) ба тарики тасвир; 

б) хабар (иттилоъ) додан; 

в) мухркима. 

2. Матн чй гуна мавзуъро дар бар мегирад? 

а) ичтимоию сиёсй; 

б) моддию маишй; 

в) фархангй. 

3. «Бузургмехрро пурсиданд» кадом хели чумлахои соддаи 
яктаркиба аст? 

а) муайяншахс; 

б) номуайяншахс; 

в) умумишахс; 

г) бешахс. 

221 



4. Дар ифодахри «Бузургмехрро пурсиданд» ва «Аз 
Бузургмехр пурсиданд» кадом вохидхри забон хаммаъно (си- 
ноним) шудаанд? 

а) унсурхри лугавй (калимахр); 

б) вохидхри фразеологй; 

в) унсурхри калимасозй; 

г) вохидхри нахвй (чумлахри содда). 

5. Дар чумлаи «...Оли Сосон корхри бузург ба кордони 
хурд ва нодон гумошта буданд» аз кадом имконоти услубии 
муассир ифода кардани фикр истифода шудааст? 

а) сермаъноии калимахр; 

б) калимахри хамгуна (омонимхр); 

в) муродифхр (синонимхр); 

г) калимахри мукрбилмаъно (антонимхр). 

М атн: 

1 . Дарёбод ором буд. 2. Оромии ин чрро танхо садои гурриши 
оби Зарафшон вайрон мекард. 3. Лекин садои об бо овози хо- 
ниши бедонахри дар байни алафзорхр харакаткунанда омехта 
як мусикии ба гуш форамеро ба вучуд меовард (С.А.). 

1 . Матн ба кадом услуби нутк тааллук дорад? - а) коргузории 
расмй, б) илмй, в) бадей, г) рузноманигорй, г) муошират. 

2. Фикр дар он чй тарз ифода ёфтааст? - а) накл, хикоят, б) 
тасвир, в) мухркима. 

3. «садои гурриши оби Зарафшон» кадом навъи ибора аст? - 
а) исмй, б) сифатй, в) сифати феълй, г) зарфй. 

4. «дар байни алафзорхр харакаткунанда» кадом навъи ибора 
аст? - а) исмй, б) сифатй, в) сифати феълй, г) зарфй. 

5. «ба гуш форам» кадом навъи ибора аст? - а) исмй, б) 
сифатй, в) сифати феълй, г) зарфй. 

6. Ч,узъхри ибораи «ба гуш форам» бо кадом навъи алокаи 
нахвй бо хам омадаанд? - а) пайваст, б) тобеи изофй, в) 
вобастагй, г) хамрохй. 



222 



7. Ч,умлаи якум кадом навъи сохтори чумлаи содда аст? - а) 
яктаркибаи хуллас, б) яктаркибаи тафсилй, в) дутаркибаи 
хуллас, г) дутаркибаи тафсилй. 

8. Ч,умлаи дуюм кадом навъи сохтории чумлаи содда аст? а) 
яктаркибаи хуллас, б) яктаркибаи тафсилй, в) дутаркибаи 
хуллас, г) дутаркибаи тафсилй. 

9. Ч,умлаи сеюм аз лихрзи сохт чй гуна аст? - а) содда, б) му- 
раккаби пайваст, в) мураккаби тобеъ, г) мураккаби омехта. 

10. Дар кадом чумлаи матни боло сохиби амалу холат таъкид 
ёфтааст? - а) дар чумлаи якум, б) дар чумлаи дуюм, в) дар 
чумлаи сеюм. 

11. Дар матн хабархри чумлахр бо шаклхри замонии кадом 
сигай феъл ифода ёфтаанд? - а) хабарй, б) амрй, в) шартию 
хохишмандй, г) эхтимолй. 

12. Пайвандаки хилофии «лекин» чй гуна вазифаро адо карда- 
аст? - а) аъзохри чумларо бо хам пайвастааст, б) чумлахри 
соддаро бо хам алокдманд кардааст, в) чумлахри мустакилро 
ба хам алокдманд карда матн сохтааст. 

13. Калимахри «гурриш» ва «хониш» аз лихрзи сохт чй гуна- 
анд? - а) содда, б) сохта, в) мураккаб, г) таркибй. 

14. Дар калимаи «алафзорхр» - зор чй гуна пасванд аст? - а) 
калимасоз, б) шаклсоз, в) шаклсозу калимасоз. 

15. Дар калимаи «алафзорхр» - хо чй гуна пасванд аст? - а) 
калимасоз, б) шаклсоз, в) шаклсозу калимасоз. 

16. Калимаи «харакаткунанда» кадом шакли замонии сифати 
феълй аст? - а) гузашта, б) хрзира, в) хрзираи муайян, г) оян- 
да. 

17. Аз лихрзи хусни баён кадом тарзи ифода бахтар аст? - а) 
...овози хониши бедонахри дар байни алафзорхр харакатку- 
нанда, б) ...овози хониши бедонахре, ки дар байни алафзорхр 
харакат мекарданд. 

18. Муродифхри садо ва овоз аз кадом чихат фарк, мекунанд? - 
а) тобиши маъно, б) обуранги услубй, в) обуранги хиссй, г) 
обуранги замон. 



223 



207. Шеърро бегалат, бурро ва таъсирбахш кироат кунед ва ба 
пурсишхр посух дих,ед. 

Агар аз гиря кардан об мешуд дил, дили ман буд, 
Ба сели ашк мешуд гарк. манзил, манзили ман буд. 
Агар осон намегардид мушкил, мушкили ман буд, 
Ба зери мавчи даре монда сохдл, сорили ман буд. 

Агарчи мурдани фарзандро дар чанг дидам ман, 
Агарчи борхр бегонаи дилтанг дидам ман, 
Ба умеде ки бинам чох,канх,оро ба зери чох,, 
Намурдам, гарчи бо чашмам ачал хдр ранг дидам ман. 

Намурдам, зистам, фарзанди хурдамро калон кардам, 
Шаби туйи арусй ашки шодиро равон кардам. 
Гумон кардам, оби дида марчрн гашт, марчонро 
Ба келин пешкаш кардам, дуо чун модарон кардам. 

Надорам токдти доги писар дидан дигар хдргиз, 
Саросар сухтори пуршарар дидан дигар хдргиз, 
Ба хдр як хона тифли бепадар дидан дигар хдргиз, 
Хдёти одамиро дар хатар дидан дигар хдргиз! (М.Т.) 

1. Матн ба кадом услуби баён тааллук; дорад? 

а) расмй; 

б) илмй; 

в) бадей; 

г) публисистй (рузноманигорй). 

2. Муродифх,ои лугавии келин ва арус аз хдмдигар чй фарк 
доранд? 

а) бо тобиши маъно; 

б) обуранги услубй (гуфтугуйй ва адабии китобй); 

в) обуранги х,иссии мусбату манфй; 

г) обуранги замон (гузаштаю имруза). 

3. Дар ифодах,ои «об мешуд дил» ва «сели ашк» кадом 
ч,узъх,о ба маънои мачрзй омадаанд? 



224 



а) «об мешуд» ва «сел»; 

б) «дил» ва «ашк». 

4. Дар кадом матн фикр ба тарики таъкид ифода ёфтааст? 

а) Дар хдмаи он дарсхонихр ба ман омухтани хисоби абчад 
ва хондани шеърхри точикй хуб таъсир карда буд; 

б) Дар хдмаи он дарсхонихр ба ман танхо ду чиз хуб таъсир 
карда буд: яке - омухтани хисоби абчад, дигаре - хондани 
шеърхои тоники. 



208. Як нафар хамсабаки худро интихоб намуда, дар бораи у маълумот 
гирд оварда, тавсифнома (характеристика) нависед. Дар он бояд 
аввал ному насаб, рузу моху соли таваллуд, сипае кай ва ба кадом 
мактаб рафта, чй тарз тахеил кардан, бештар ба кадом фанхо майлу 
рагбат зохир намудан, хислату сифатхои маънавй, муносибати вай 
бо ахли хонавода, хамсинфон, д у сто ни наздик ва муаллимон зикр 
гардад. 



209. Дар мавзуи тахлили гоявию бадеии ягон шеър, достон, хикоя, по- 
веет ё образи асари бадей, ки шумо мутолиа кардаед, иншо нависед 
(чунончи, дар мавзуи «Образи модар (ё падар) дар ашъори Мирзо 
Турсунзода»). Дар бораи хусусиятхри забону услуби он хам мухта- 
сар маълумот дихед. 



210. Дар мавзуи вазъи тахеил, одобу ахлок. ва муносибати хонандагони 
синфатон бо хамдигар ва бо устодон мусохиба кунед. Барои ин бо 
чанд саволи пешакй тайёркардаатон бо яке аз муаллимон ва 
маъмурияти мактаб мурочиат кунед.Чавобхрро навишта, тахлил 
намуда, натичаи ба даст омадаро бегалат, бурро ва равшан ба ахли 
синф баён кунед. Чунин амал насорат ва рагбати шуморо ба хунари 
суханварй зиёд мекунад. 



211. Мардум «Ба як чавон чил хунар кам аст», «Гирди номи падар чй 
мегардй? Падари хеш бош» гуфтаанд. Шумо ба кадом касб май л до- 
ред? Аз чй сабаб хамин пеша ба шумо маъкул аст? Кй шудан ва ум- 
ри азизи худро ба чй касбу кор бахшидан мехохед? Хамин гуна 
андешахоятонро ба руйи когаз оваред. Ин мешавад иншои шумо 
дар мавзуи озод. 



225 



212. Шояд боре бо ягон сабаб ба ное сафар карда бошед. рангами са- 
фар манзарах,ои курсор, обх,ои мусаффои чашмасор, рудхои кухии 
пуртугён шуморо мафтун карда бошанд, ё дар ин сафар бо шахси 
начибе вохурдаед, ки дар шумо таассуроти нек боки гузоштааст, ё 
гайри чашмдошт, шохиди вокеа ё х,одисае шудаед, ки умрбод дар 
лавхи хотири шумо накш бастааст. Агар ягон лахзаи он сафарро ё 
таассуроте, ки аз он бардоштаед, муфассал навишта, такрор ба так- 
рор бо овоз хонда, калам зада, мазмуни варианти охиринро ба касе 
мохирона хикоят кунед, бо чону дил мешунавад, чизе меомузад, 
завк мебарад. Ин мешавад хотирахои сафар ва як машки суханварй. 



213 . Китоб хам ба охир расиду супоришхр низ. Аммо як мавзуъ боки 
монд, ки чизе нанавиштан асло мумкин нест. Сарлавхаи он хам 
ачиб: Падруд, огуши гарми мактаб! Падруд, ёздах, соли умри ширини 
мактабхониам! Ассалом, мактаби дигар, мактаби озмоишхои сахт- 
мактаби хаёт! 



226 



ЗАМИМА 

Дар супоришвд аз ибтидо то интих,ои китоб шаш навъи 
тахдил барои машкдои амалй барои чараёни даре ва кори 
мустакилонаи хонандагон дар хона пешнихдд мешавад. 
Дар та^щили морфологи, калимаю таркибсозй муаллимон 
ишорах,ои гуногунро ба кор мебаранд. Дар та^лили вох,ид- 
*ои нахзй (ибора, чумлахои содда ва мураккаб) низ истифо- 
даи аломатх^ои мухталифи рамзй (чунончи, ба зери чузъх,ои 
ибора ва аъзох,ои чумла кашидани хаткой гуногун ва гайра) 
маъмул аст. Вале дар ин кор як низом мукдррар нашудааст. 

Азбаски дар китобх^ои дарсии солкой гуногун ба табъ 
расида хдм дар бобати тахдили вохдддои нахзй аломатх,ои 
шартии ягона пешнихдд нашудаанд ва муаллимон хдм аз 
руйи раводиди худ *ар гуна аломатро ба шогирдон тавсия 
мекунанд, лозим донистем, ки бо мак;сади ба низом даро- 
вардани аломат^ои рамзии тахдили ибора, чумлаи содда, 
чумлах^ои мураккаби пайваст, тобеъ, сертаркиб ва омехта 
ба тарик,и замима аломатх,ои рамзии зеринро пешнихдц на- 
моем. 

Бояд гуфт, ки хднгоми интихоби ин аломатх,ои шартй 
тачрибаи муаллифони китобх^ои дарсии забощои тоники ва 
руей ба назар гирифта шудааст. Ба андешаи мо, бо чунин 
услул ва аломатх,ои рамзй тавдил кардани вохддвди на^вй 
рагбати шогирдонро ба омузиши ин бахши грамматикаи 
забони тоники фузунтар хохдд кард. 



227 



Ибора: орзу и ягона; орзу и Бибиоиша; орзу и ягонаи 
Бибиоиша; ягона орзу и Бибиоиша; Бибиоишаро 
орзу и ягона; аз санги хоро сахттар ; лолахр и дар 
дашт шукуфта; ба нохун санги хоро буридан 

Чумлаи содда: 



Темурмалик баъд аз анчрм додани корхр ба Хучанд рафт. 



Чдмъе аз ёрон рузе ба хонаи факир омаданд. 




Эзох,: Ба зери мубтадо як хати рост ( ) ва ба зери 

хабар ду хати рост ( ) кашидан маъмул аст. Хати рост 

як навъ нишонаи мушараки сараъзохрст. 

Хати роста бурида (тире-тире: ) нишонаи кдробати 

пуркунанда ба мубтадост, ки мафхуми шахсу ашё дорад ва бо 
хиссахри нутки чунин мафхум дошта ифода меёбад. Хати 
морак (мавчнок: ) ва чунин хати бурида ( ) ба 

аъзохри пайрави муайянкунанда ва хрл муносиб дониста 
мешавад, зеро муайянкунанда аломати чисмро (предмет- 
ро), х,ол аломати амал, хрлат ва аломатро ифода мекунад. 

Аломати шартии аъзохри чумларо ба як сатр кучонидан 
имкон медихдд, ки тарзу воситаи грамматикии алокди бай- 
ни аъзохри чумла ба тарзи аён нишон дода шавад. 



228 



Ба интвдои чунин аломатхри рамзй сенуклга гузоштан 

( , ..-,— , , ~ )баонда- 

лолат мекунад, ки он аъзохри чумла чида шудаанд. Дар 
чрйи бурида ва зери мехробаки ё мавчи (мораки) муай- 
янкунанда нукта гузоштан (-^р— , , ) 

нишонаи баёния ва истисной будани аъзои чумла (муайян- 
кунанда, пуркунанда ва хрл) аст: 

Маиса ва сабзахр зери губори рег монда буданд. 



Онхр алифбои зиндагиро, муборизаро аз вай омухтанд. 



Дар Бухоро, дар гузари Говкушон гадоён ва сарсариён 



менишастанд. 



< 1 < ► 

> 



Нумлаи мураккаби пайваст: 

1 . Таътили тобистона фаро расиду мактаббачагонро ба 
лагери истирохат бурданд. 2. Девори богамон галтида, ток- 
хр хароб гашта, як кисми дарахтони мевадор бурида шуда 
буданд (СУ.). 

1. 



-У 



229 



2. 

I 1 , I 1 , 



Ч,умлаи мураккаби тобеъ: 

1 . Донах,ои ашки алмосгун, ки аз чашмони дурахшонаш ба 
руйи рахшонаш мечакиданд, намуди шабнами сахдриро ба 
руйи гулбарги таре чилва медоданд (С. А.). 2. Агар мо писа- 
ратонро ба хизмат гирем, шуморо кй нигохубин мекунад 
(Х.К.). 3. Хар кадоме агарчи рузам сияхтар мекунад, Ошики 
муйи ту, абруи ту, мижгони туам (Лоик). 




2. 



3. 




агар 




агарчи 



Нумлаи мураккаби тобеи сертаркиб: 

А. Чида: 

1 . Шумо гумон накунед, ки ин чуйборхо цуйхои калон ва 
обхояшон гурришдори галтон бошанд. 2. Буте дорам, ки гир- 
ди гул зи сунбул соябон дорад, Бахори оразаш хатте ба хуни 
аргувон дорад (Х,офиз). 





230 



Б. Гайричида: 

1 . Азбаски ахли Бухоро бар асари цангхои паёпай камбагал 
шуданд, Амирисмоил бар худ раво надид, ки аз мардуми бе- 
бизоат хироц фарохам оварад. 2. Аз самар ширин насозй гар 
дахони халцро, Саъй кун, дар сояат чун бед осояд касе (Со- 
иб). 3. Шохи бебар, гарчи бошад аз дарахти мевадор, Чун 
наёрад мева бор, андар шумори хезум аст (Чрмй). 




231 



В. Дарачагй: 

1 . Чун шох донист, ки душман аз итоат гардан тофта- 
аст, ба у номаи насихдтомези мушфик;она фиристод. 2. 
Киссаи душвори худ пеши ту гуфтан мушкил аст: Мушкиле 
дорам, намедонам, чй сон гуям туро (Х,илолй). 

1. 2. 





Дар чумлахри мураккаби тобеи сертаркиб чунин навъ хам 
мушохида мешавад, ки дар он як ё якчанд чумлаи пайрав на 
танхр бар эзохи як сарчумла ё чумлаи пайрави дигар, балки 
бар эзохи як чумлаи мураккаби тобеъ, ки сарчумлаю як ё як- 
чанд чумлаи пайравро дар бар мегирад, омада метаваонад: 

1 . Агар ба хар сари муят хунар дусад бошад, 
Х,унар ба кор наояд, чун бахт бад бошад (Саъдй); 

2. Харчанд хаво сард ва хона бепеч бошад хам, оташхои ан- 
гишти саксаул, ки шукуфонида болои хам ба сандали меандох- 
танд, се манкал оташ, ки пас аз гундоштани дастархон 
онхоро бар руйи хона цатор нихода буданд ва се лампаи чилум, 
ки онхоро аз шифти хона овехта буданд, ин мехмонхонаи ва- 
сеъро монанди танури афрухта тафсонда буд (С.А.). 



232 





Чумлаи мураккаби омехта: 

1. Лекин дар замин ва хаво аз он латофате, ки мая дар 
вацти ба сайру гашт баромаданам дида будам, асар намон- 
да буд, маиса ва сабзахр дар зери гарду губори рег монда 
пажмурда шуда буданд; 2. Бачагон пода ва рамахри худро 
ба тарафи деха ронданд, молхр, гуё ки ощоро гург пеги кар- 
да бошад, бо як хароси вахдшёна ба тарафи деха медави- 
данд; 3. Эргаш чубдасти подабонии худро ба даст гирифт 
ва хар ду аз ду хомаи пастаки рег гузаштем, дар хомаи се- 
юм, х;ар гол; ки у цойи дамидаи регро медид, бо нуги чубда- 
сташ он чоро мекофт ва аз таги пардаи тунуки рег занбу- 
ругхр намудор мешуданд (С.А.). 


















гуе ки 


I 


1 




233 



3. 



















ва 






ва 






*ар го*ки а 








1 . Тамоми шоиронро цамъ агар созанд дар маушар, Х,ама 
як су бувад, ин Чрмии ширинсухан як су (А^мади Ч,омй). 2. 
Чуй гап 6а болои амиру цозикалон омад, сухбат ранги дигар 
гирифт: шунавандагонро як гаронии номаълум зер кардагй 
барин шуд, лабх,о аз ханда бозистод, дар башараи калонон 
асари он хаячони пурчушу хуруш намонд, хомушии умумй 
сар шуд (С.А.). 

1. 






















чун 








^ 


^ 











234 



Эзод: Ч,узъх,ои чумлаи мураккаби пайваст ва сарчумлаи 



чумлахои мураккаби тобеъ дар шакли «хишт» ( I 1 ) ва 

чумлаи пайрав дар шакли дойра ( \У ) ифода меёбанд. Ба- 
рон нишон додани хелхои чумлаи пайрав аломатх,ои шар- 
тии сараъзо ва аъзохри пайрави чумлаи соддаро истифода 
кардан мумкин аст. Азбаски чумлахои пайрави хол гуногун 
мешаванд, дар зери аломати шартии х,ол ( ) ихтисора- 

х,ои зеринро навиштан лозим аст: з. - замон, с. - сабаб, ш. - 
шарт, х. - хилоф, т. - тарз, д. - дарача, м-н - макон, м-р - 
микдор, м-дй - монандй. 



235 



Ихтисорах;о: 



А. А. - Абдусалом Атабоев 
А.Б. - Абдумалик Ба^орй 
А.Д. - Абдусалом Дехотй 
А. С. - Абдулхамид Самадов 
А.Н. - Абдуманнон Насридди- 
нов 

А.Ш. - Аминчон Шукух,й 
И.Н. - Иноят Насриддин 
Л.Ш. - Лоик, Шералй 
М.М. - Максудчон Мирбобоев 
М.Т. - Мирзо Турсунзода 
М.Н. -Мутеулло Начмиддинов 
М.Ш. - Мухдммадчон Шакурй 
М.1^. - Муъмин Каноат 
П. Т. - Пул од Толис 
Р.Г. - Раззок; Гаффоров 
Р.Ч,. - Рах,им Ч,алил 



Р.Х,. - Ра^им Х,ошим 

С. А. - Садриддин Айнй 

С. С. - Саидалй Сайд 

С. Г. - Самад Ганй 

СУ. - Сотим Улугзода 

Т.З. - Ту раку л Зех,нй 

У.К. - У рун Ку*зод 

Ф.А. - Фатхуллои Азиз 

Ф.М. - Фазлиддин Мухдм- 

мадиев 

Ф.Н. - Фотех, Ниёзй 

X. А. - Хуршеди Атоулло 

Х,Ю. - Хдбиб Юсуфй 

Х,.К. - Х,аким Карим 

Ч..И. - Ч,алол Икромй 

Ш.Х,. - Шахобиддини 

Хдкназар 

Ш.Р. - Шарофиддин Рустамов 



236 



ТАВСИЯИ АДАБИЕТИ ИЛМИ 

1 . Айнй С. Номаи саркушода ба рафик Толис: Сарнавишти 
форсии точикии фароруд дар садаи бисти мелодй. - Душан- 
бе: Деваштич, 2005. - С. 76-85. 

2. Грамматикам забони адабии хозираи точик. - Ч,. 1 - Душанбе: 
Дониш, 1985. 

3. Грамматикаи забони адабии хозираи тоник. - Ч,.2 - Душанбе: 
Дониш, 1986. 

4. Грамматикаи забони адабии хозираи точик. - Ч..З - Душанбе: 
Дониш, 1989. 

5. Гаффоров Р. ва дигарон. Услубшиносй. 10-11.- Душанбе: 
Ирфон, 1995. 

6. Забон ва истикдол (Мачмуаи макрлахо). - Душанбе, 2001 . 

7. Забони точикй. 10. - Душанбе: Маориф, 1993. 

8. Зехнй. Т. Аз таърихи лексикаи забони точикй. - Душанбе: 
Дониш, 1987. 

9. Камолиддинов Б. Сухан аз бахри дигарон гуянд. - Душанбе: 
Интернюс, 2001. 

10. Камолиддинов Б. Х,усни баён. -Душанбе: Ирфон, 1989. 

11. Копиров Б. Коргузорй ва дафтардорй. - Хучанд, 2000. 

12. Крсимова М.Н. Сухан бояд ба дониш дарч кардан. - Душан- 
бе: Х,умо, 2005. 

13. Маданияти сухан (Мачмуаи макрлахо). - Душанбе: Маориф, 
1990. 

14. Маъсумй Н. Чдхонбинй ва махорат. - Душанбе: Ирфон, 1966. 

15. Рустамов Ш. Мушкилоти синтаксис. -Душанбе: Маориф, 
1988. 

16. Сухандонон сухан санчида гуянд. - Душанбе: Обтима, 2005. 

17. Точиев Д. Т. Ч,умлахои мураккаби тобеъ дар забони адабии 
хозираи точик. - Душанбе: Дониш, 1982. 

18. Хаскашев Т.Н. Фонетикаи забони адабии точик. - Душанбе: 
Маориф, 1989. 

19. Холикдазар У. Галат менависем. - Душанбе, 2000. 

20. Шакурй. М. Хдр сухан чоеву хар нукта макрме дорад. - Ду- 
шанбе: Ирфон, 2005. 



237 



МУНДАРИЧД 

Сарсухан 3 

ТАКРОРИ МАВЗУЪ^ОИ ГУЗАШТАИ 
ЗАБОНИ ТОЧИКЙ 

Фонетика (овошиносй), имло ва талаффузи сарех 

(орфоэпия) 5 

Лексика 14 

Таркиби лугавй 17 

Сермаъной 20 

Омоним (хамгуна) 24 

Вожахри наздикталаффуз (паронимхо) 26 

Муродифот (синонимхо) 28 

Муродифоти вохиддои дигари забон 36 

Антоним 38 

Фразеология 42 

Калимасозй 48 

Морфология (сарф) ва имло 55 

Исм 56 

Сифат 60 

Шумора 63 

Ч.ОНИШИН 65 

Феъл 69 

Зарф 72 

Пешоянду пасоянд 76 

Пайвандак 78 

Синтаксис (нахв) ва аломати китобат 81 

Ибора 82 

Ч,умла 85 

Хелхои чумлахои содда 91 

Тачзияи маъноии чумла ва тартиби калима 1 00 



238 



Ч,умлах,ои мураккаб 105 

Муродифоти нахвй 108 

Аломати китобат дар чумлахои мураккаб 115 

ЗАБОНИ АДАБИИ ТОНИК 118 

МАТН ВА СОХТОРИ НАХВИИ ОН 130 

УСЛУБШИНОСЙ ВА ХУСНИ БАЁН 

ЧИРО МЕОМУЗАД? 157 

Услубхои забон 159 

Услуби бадей 165 

Услуби рузноманигорй (публисистй) 182 

Услуби расмй 196 

Номанигорй (муросалот) 202 

Услуби илмй 206 

Услуби муошират 215 

Су поришхо дойр ба такрори мавзуъхон маги, 
услубиёт ва такмили малакаи хаттй ва шифохй 

ифода кардани фикр 221 

Замима 227 

Ихтисорахо 236 

Тавсияи адабиёти илмй 237 



239 



Бахриддин Камолиддинов 




ощкш 



• Грамматика 

• Матн 

• Услубиёт 



Китоби дарси барои синфи 1 1 



Зери таэфири муаллиф 

Таррох,: Казберович Владимир 

Хуруфчин: Фаридуни Бадриддин. 



Ба нашриёт 5 июни соли 2007 супорида шуд. 

Ба чопаш 26 июни соли 2007 имзо шуд. 

Формати 60x90 Ч\б Когази офсет. Чопи офсет. Ч,узъи чопии шартй 15. 

Адади нашр 62.000 нусха. Супориши № 1. 



Чдмъияти махдудмасъулияти «Собириён» 
734025, Душанбе, хиёбони Рудакй, 37; е-таИ: 8оЫпуоп@уапс1ех.ги 



3 а р ф: Замон, макон, сабаб, максад, тарзи амал, хрлат, микдор 
ё дарача? Дарачаи оддй ё киёсй? Аз чихати сохт: содда, сохта, 
мураккаб ё таркибй? 

Ф е ъ л: Шакли тасрифй ё гайритасрифй? Асоси замони хрзира ё 
гузашта? Тарзи фоил ё мафъул? Монда ё гузаранда? Мутлак, ё 
давомдор? Бавосита ё бевосита? Сигай хабарй, амрй, шартию 
хохишмандй ё эхтимолй? Замони гузашта, хрзира ё оянда? 
Кадом шакли замонхри гузашта ва хрзира? Аз чихати сохт: 
содда, сохта ё таркибй (номй ва феълй)? Шаклхри 
тасрифнашаванда: масдар, сифати феълй (замонхри гузашта, 
хрзира, оянда) ё феълй хрл? 

Х,иссах,ои номустакил: пешоянду пасоянд, пайвандак 
(пайвасту тобеъ), хиссача. Маъно, вазифа, сохти онхр. Нидо, 
калимахри таклидй. 



4. Тахлили синтаксиси (нах,ви) 

И б о р а 

Аз дохили чумла иборахрро чудо кунед. 

Чузъи асосй ва тобеъ, хелхри иборахри номй (исмй, сифатй, 

чонишинй), феълй (масдарй, сифатифеълй, феълихрлй) ва 

зарфиро мукаррар кунед. 

Алокаи нахвии байни чузъхри ибора: изофй, вобастагй ё 

хамрохй? 

Цумлаи содда 

Кадом хели чумла аз чих,ати иртибот ё максади ифодаи фикр ва 

оханг: хабарй, амрй, саволй ва ё (фикр бо хиссиёту х,аячон 

ифода ёфта бошад) хитобй? 

Аз чихати сохтор ва таркиб: яктаркиба ё дутаркиба, хуллас ё 

тафсилй, яктаркибаи номй (унвонй) ё феълй (муайяншахс, 

номуайяншахс, умумишахс, бешахс)? 

Чумлаи пурра ё нопурра (кадом аъзои хатмии чумла нест), 

тасдикй ё инкорй? 

Сараъзохри чумла: хабар ва мубтадоро ёфта, алок,аи 

грамматикии онхрро муайян кунед. Хабар бо мубтадо 

мувофикати пурра кардааст ё нопурра? 

Аъзохри пайрави чумларо (агар бошанд) ёфта, алокаи онхрро бо 

сараъзохр ва байни хамдигар муайян кунед. 



Мувофики супориш чумлахрро навишта, ба зери сараъзо ва 
аъзохри пайрави чумла, аъзохри чида, мухотаб, вохидхри 
туфайлй ва истисной ба тарзи маъмулгардида хат кашед. 

5.Та*лили лугавй ва фразеологй 

Калимаи мустакилмаъно ё ёвар? 

Аз чихати сарчашмаи пайдоиш калимаи асили точ,икй ё аз 

забонхри дигар (арабй, турки, русй, забонхри аврупой) 

воридшуда? 

Аз лихрзи замони истеъмол кухна (архаистй, таърихй) ё нав 

(неологизмхри лугавй, услубй)? 

Аз чихати хусусияти услубй калимаи умумиистеъмол ё 

махдудистеъмол (дорой обуранги услубй, хиссй, ифоданокй)? 

Калимахри адабии хаттй (китобй) ё адабии гуфтугуйй (мардумй), 

калимаю таъбирхри косибй ё истилохрти илмию техники, алфози 

гуфтугуйии омиёна ё лах.ч.агй, дагал ё тах,киромез? 

Калимаи якмаъно (моносемия) ё сермаъно (полисемия)? 

Калимахри хамгунаи лугавй ё грамматики, шаклй ё овозй 

(омоним)? 

Калимахри наздикталаффузи хамреша (пароним) ё гуногунреша 

(паронимаз)? 

Муродифхри аслй ё матнй, муродифхри лугавй, фразеологй, 

калимасозй, шаклсозй (сарфй ё морфологи) ё нахвй 

(синтаксисй)? 

Калимахри мукрбилмаънои аслй ё матнй (антонимия)? 

Вохидхри фразеологии хушобуранг ё беобуранг, хоси забони 

адабии китобй ё гуфтугуйй, малех, ё кабех,, хоси услубй баёни 

публисистй ё бадей, илмй ё коргузории расмй? 



6. Тахлили имло ва талаффузи сарех, 

Мутобикати навишт ва талаффузи овозу калимахр, гузоштани 
задай калима, аз сатр ба сатр гузаронидани хиссахри калима ба 
меъёри имло ва талаффузи сарехи забони адабй. 



\ 



т 



Щк 




"* 1 



I5ВN 978-99947-719-0-5 





СОБИРИЁН